سفر به سرزمین قالی‌های نفیس

یکی از این اماکن گردشگری کویر مرکزی ایران و شهرها و روستاهای حاشیه آن است. نایین یکی از همین شهرها و به تعبیری «نگینی بر انگشتر کویر مرکزی ایران» است. این شهر در منطقه دشت کویر قرار گرفته‌ است و آب و هوایی خشک دارد.

قدمت نایین بیش از 3000 سال است و وجود مسجد جامع نایین که از لحاظ قدمت به دوران سلجوقیان و از لحاظ سبک شبیه‌ترین بنا به مسجد پیامبر در مدینه توصیف شده است. از قدیم معروف بود که «نایینی‌ها مردمانی فقیر و مغرورند که برروی فرش‌های نفیس راه می‌روند». این بخش آخر که حالتی طنز‌گونه دارد به صنعت قالیبافی نایین اشاره دارد که از شهرتی جهانی برخوردار است. هنوز هم در نایین و روستاهای اطراف آن قالی تولید می‌شود. در انارک قالی و قالیچه‌هایی با طرح نایین و نقشه‌های افشان و ترنجی و بته‌ای بافته می‌شود. در خور نیز صنایع‌دستی قدمتی دیرینه دارد. قالی‌های خور و بیابانک دارای طرح نایین و نقش‌های ترنج ولچک ـ افشان ـ لیلی و مجنون است. عبای نایینی نیز یکی دیگر از صنایع‌دستی مهم این شهرستان است که بخصوص در کارگاه‌های محمدیه «ممتی» بافته می‌شود. هنوز بقایای این صنایع در نایین به چشم می‌خورد هرچند به دلیل بی‌مهری دولتمردان و رقابت‌های جهانی ضربه‌های سنگینی خورده است.

جاذبه‌های گردشگری

شهرستان نایین دارای آثار گردشگری فراوانی است. از امامزاده سلطان سیدعلی(ع) گرفته تا موزه تاریخی کویر، نارنج قلعه، قلعه عاشوراگاه(آشورگاه) قلعه نیستانک، آتشکده سپرو، آب انبارهای متعدد، مساجد و حسینیه‌های قدیمی، خانه‌های تاریخی پیرنیا و فاطمی، کاروانسراهای مختلف در اماکن گوناگون، مصلا، قلعه‌ها و حمام‌های قدیمی، آسیاب‌ها و چشمه‌ها که شرح همه آنها طولانی خواهد بود.

مسجد جامع نایین

این مسجد با الگوبرداری از مسجد پیامبر در مدینه ساخته شده‌است. حیاط بزرگی در میان دارد و پیرامون آن را شبستان‌های ستوندار گرفته‌است. این مسجد به شیوه خراسانی ساخته شده و در زمان آل‌بویه و آل‌کاکویه بخش‌هایی به آن افزوده شد. روی ستون‌ها گچبری زیبا کار شده‌است و آمیزه‌ای از چهره‌نگاری یافت می‌شود. در مسجد جامع نایین دو نوع کتیبه وجود دارد که یکی از آنها گچبری است و دومی با رنگ روی گچ ترسیم شده‌ است. کتیبه‌هایی که با رنگ ترسیم شده متعلق به قرن پنجم هجری و به خط کوفی است. در زیر صحن مسجد شبستان وسیعی وجود دارد که دارای ستون‌هایی از جنس گل رس طبیعی است و از نورگیرهایی که در سقف تعبیه شده، روشنایی می‌گیرد. این شبستان به منزله سرداب وسیعی بوده که در ایام تابستان مورد استفاده قرار می‌گرفت و دارای دو مدخل ورودی بوده که به وسیله پله‌هایی از صحن مسجد جدا می‌شود.

بازار نایین

بازار شهر نایین به صورت خطی مستقیم از دروازه چهل دختران شروع می‌شود وبه مسجد خواجه ختم می‌شود طول این بازار در حدود 340 متر است. همه مراکز محلات (حسینیه‌ها) با کوچه‌های فرعی و اصلی به آن مربوط می‌شوند. در امتداد راسته بازار دو چار‌سو وجود دارد که محل تقاطع بازار با دو معبر جداگانه است. بازار نایین تا چند سال پیش دایربود ودر آن فعالیت‌های بازرگانی انجام می‌شد، اما درحال حاضر به علت انتقال مغازه‌ها به خیابان تقریبا به حالت نیمه متروک درآمده‌است. اخیرا سازمان‌های مسئول قسمت‌هایی از بازار را مرمت کرده‌اند.

مصلی

مصلای شهر نایین، باغی وسیع و زیباست که تا چند سال پیش تفرجگاه مردم نایین بود. دیوارهای آجری آن بلند و کنگره‌ای است. چهار برج به طور قرینه در چهار گوشه آن قرار دارد. در اصلی باغ در سمت شمال شرقی، رو به امامزاده سلطان سید‌علی باز می‌شود. در محل ورود به حیاط یک هشت ضلعی ورودی آن هشتی، بالا خانه‌ای است که محل کتابخانه مرحوم معاضد‌السلطنه پیرنیا بوده ‌است. ساختمان بقعه مربوط به عهد قاجار است.

خانه پیرنیا (موزه کویر)

خانه پیرنیا یکی از یادگارهای ارزشمند معماری دوران صفویه و نمونه شاخصی از خانه‌های سنتی نایین است. این بنا که الگوی مهم معماری و هنری خانه‌های تاریخی در منطقه کویر است، در سال 1356 به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. بنا مربوط به دوره صفوی است و در مقابل مسجد جامع نایین واقع شده است. فضاهای اصیل مساکن سنتی موجود در خانه از قبیل هشتی، دالان، شاه‌نشین، غلام‌گردش و... بیانگر سکونت مردمی است که از قدیم اهل فضل و هنر بوده‌اند. این ساختمان در حال حاضر محل موزه مردم‌شناسی کویر و اداره میراث فرهنگی نایین است. نخست سیدی از اهالی زواره به‌عنوان نماینده شاهان صفوی در این خانه سکونت داشت و به رفع و رجوع امور شهر نایین می‌پرداخت، اما بعدها این خانه به خاندان پیرنیا رسید. این خانه در سال 1373 به موزه مردم‌شناسی کویر نایین تبدیل شد و هم اکنون مدیریت آن با اداره میراث فرهنگی نایین است.

نارین قلعه یا نارنج قلعه

با توجه به مصالح و سبک بنا آن را مربوط به دوران پارتیان یا دوران ساسانیان می‌دانند و می‌گویند احتمالا آتشگاهی بوده که از آن به عنوان دژ یا کهن دژ‌ شهر استفاده می‌شده است. این بنا درست در میان بافت تاریخی شهر قرار گرفته است. درباره کارکرد قلعه اطلاع درستی در دست نیست؛ اما گمان می‌رود این قلعه، همراه با فضای اطراف، مرکز اداری و نظامی شهر بوده باشد. متأسفانه امروزه از این بنا چیزی جز دیوار‌های خشتی فرو ریخته و بقایای یک قلعه عظیم باقی نمانده است. ارتفاع قلعه از سطح زمین 40 متر است.

آب‌انبارهای نایین

یکی از بناهای حیاتی در شهرستان نایین آب‌انبارهاست که به دلیل کمبود آب ساخته می‌شد. آب انبارهای نایین از لحاظ عناصر و اجزای ساختمان، شباهت تمامی با هم دارند. این آب انبارها به دلیل شرایط اقلیمی و کویری نایین ساخته می‌شدند، زیرا آب بیشتر قنات‌ها شور و غیرقابل استفاده بوده است. هر آب انبار شامل یک منبع یا مخزن آب بود که بر بالای آن سقفی گنبدی شکل بنا می‌کردند بعلاوه دو بادگیر که با ارسال هوا به داخل آب انبار آب را خنک نگاه می‌داشت. راه پله و محل برداشت آب ازدیگر قسمت‌های این آب‌انبارهاست. هر محله در نایین دارای یک آب انبار بود که هنوز نیز پابرجاست و برخی از آنها تا چند سال پیش مورد استفاده قرار می‌گرفت. از معروف‌ترین آب انبارهای نایین، آب انبار معصوم خانی است که در محله چهل‌دختران واقع شده است.

عذرا جوزدانی - جام‌جم