طلایه‌داران عرصه گفتمان‌سازی

در چنین وضعیتی طیف رسانه‌های ارتباطی گسترش یافته و رسالت و موقعیت آنها نیز دچار دگرگونی شده است.رسانه‌های ارتباطی متنوع در عصر جدید به‌دلیل افزایش طیف مخاطبان از قدرت «گفتمان‌سازی» در عرصه داخلی و بین‌المللی برخوردار شده‌اند. بر این اساس رسانه‌های جمعی گفتمان غالب را می‌سازند و گفتمان، موضوع را می‌سازد، اُبژه‌های دانش را تعریف و تولید می‌کند و نحوه گفت‌وگوی معنادار درباره یک مضمون و دلیل و برهان تراشیدن برای آن را تعیین می‌کند. رسانه‌ها در دنیای امروز این قدرت را دارند که ضمن آشکار و مرئی ساختن انواع خاصی از باورها و شکل دادن به رفتارها، بقیه ایده‌ها و باورها را حذف کنند. گفتمان قدرتمند رسانه‌ای، اشکال خاص دانش را در دوگانه «صدق» و «کذب» دسته‌بندی می‌کند. به این ترتیب، گفتمان یک مکانیزم حذف و طرد است که قدرت و دانش را به آن ایده‌هایی اختصاص می‌دهد که مورد پذیرش هستند.

در چنین شرایطی جوامعی که داعیه‌دار فرهنگ و تمدن تاریخی هستند، چاره و انتخابی جز ورود به عرصه گفتمان سازی ندارند و خبرنگاران هر کشور بی شک طلایه‌داران عرصه گفتمان سازی هستند. وسایل ارتباط جمعی، اعم از روزنامه، رادیو، تلویزیون و... باید در بین کهکشانی از داده‌های خبری و اطلاعاتی که دنیای امروز مشحون از آنهاست، دست به گزینش بزنند؛ چرا که هرگز قادر نیستند تمامی حوادث را منعکس کنند. در اینجا اصطلاحی که «کورت لوین» از صاحب‌نظران وسایل ارتباطی برای خبرنگاران استفاده می‌کند، بسیار گویا و پر معنی است. او مفهوم «دروازه‌‌بانان» را برای آنها به کار می‌برد. این اصطلاح ضمن اشاره به جایگاه بی‌بدیل خبرنگاران در حفظ حریم و دروازه‌های فرهنگ، تمدن و افکار عمومی یک جامعه، نشان می‌دهد آنها هستند که باید تصمیم بگیرند در جریان یک خبر و حادثه خاص، کدام قسمت را متبلور سازند، کدام خبر را رها ساخته و کدامین را در مجرای وسیله ارتباطی جای دهند.

در نهایت در دنیای امروز دیگر نمی‌توان جامعه اطلاعاتی را به عنوان یک پدیده نوظهور بررسی کرد. این مفهوم از سال‌ها پیش وجود داشته و با ظهور اینترنت و آنچه ما امروز آن را تحت عنوان «فضای مجازی» می‌شناسیم، گسترش و برد بیشتری نیز یافته است.

با وجود این از فراگیر شدن رسانه‌های نوین در جمهوری اسلامی ایران و ورود فراگیر کاربران ایرانی به این عرصه سال‌های زیادی نمی‌گذرد. این امر دسترسی شهروندان ایرانی به اطلاعات تازه و متنوع را به طرز بی‌سابقه‌ای افزایش داده است. در چنین شرایطی رسالت خبرنگاران به‌عنوان دروازه بانان عرصه اطلاع‌رسانی افزایش یافته و ابعاد گسترده‌تری پیدا کرده است. خبرنگارانی که هر چند حقوق و مزایا و امنیت شغلی چندانی ندارند؛ اما چشم‌های حقیقت جوی جامعه به قلم آنها دوخته شده و شکل‌گیری گفتمان‌های غالب در حوزه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و امنیتی، منوط به نوع انتخاب و گزینش آنهاست.

دکتر محمدمهدی مظاهری

استاد دانشگاه