سیاست «بازگشت» رویکرد جدید ترکیه در منطقه

اول؛ حرکت تدریجی دولت ترکیه و رجب طیب اردوغان برای عادی‌سازی روابط با روسیه و در یک اقدام مرحله‌ای اعلام عذرخواهی از روسیه برای حادثه سقوط هواپیمای روسی در خطوط مرزی روسیه با ترکیه سبب شد که ترکیه درصدد بربیاید با تنش‌زدایی با روسیه بخشی از چالش سیاست خارجی را متوقف کند.

دوم؛ تحرکاتی که شاید از چند ماه پیش از این ترکیه در منطقه و در راستای گرم‌تر کردن روابطش با عربستان سعودی انجام داده و همچنین بخشی از منطقه خلیج فارس به عنوان یک ضلع مهم منطقه خاورمیانه که با ملاحظات سیاسی و ایدئولوژیکی نیز آمیخته است.

سوم؛ عادی سازی روابط ترکیه با رژیم صهیونیستی از یک هفته پیش کلید خورد با توافقی که بین آنکارا و تل‌آویو انجام شده و در آن اعلام شد که اسرائیلی‌ها هم از ترکیه عذرخواهی و هم توافق کردند که غرامت‌ قربانیان کشتی مرمره را پرداخت کنند و هم این‌که زمینه را برای پایان محاصره غزه آماده کردند. اتخاذ چنین سیاست‌هایی مثل عرصه و صفحه یک بازی شطرنج است. ترکیه درصدد است تا میدان مانور و توان بازی در این عرصه را مهیاتر کند تا آن‌که در این صفحه شطرنجی دستخوش حرکت‌های کیش و مات سیاسی نشود، اما این‌که معنا و مفهوم آن چیست، دلایل متعددی وجود دارد که برخی کارشناسان معتقدند که ترکیه از یک منظر عملگرایی سیاسی وارد چنین حرکت و کارزاری شده تا نگاه جدیدی به سیاست خارجی در منطقه ترسیم کند. به‌دلیل آن‌که شرایط در سوریه متفاوت از آنچه است که سال ها پیش از این دولت ترکیه در جبهه براندازی روسیه قرار داشت و قرار دارد، انتظارش را می‌کشید. یعنی شرایط سوریه متفاوت با نگاه ترکیه شد و برعکس در بخشی از سوریه بویژه در مناطق شمالی آن با افزایش مطالبات کردهای سوریه و تلاشی که آنها در یک سال اخیر در مسیر ایجاد نوعی خودمختاری انجام دادند، خطوط تماس امنیتی ترکیه را به لرزه درآورد و به همین دلیل اردوغان پیش از این گفته بود که اقلیم‌سازی کردی در سوریه خط قرمز ترکیه است. بنابراین به نظر می‌رسد که ترکیه با عادی‌سازی روابطش با اسرائیل و کاهش تنش با روسیه در مسیر از بین بردن یا کاهش تبعات احتمالی تحرکات داخلی در سوریه و بویژه کردها در مسیر آینده حرکت کرده بخصوص که از نگاه ترکیه سیاست‌های آمریکا درباره کردهای سوریه سوال‌برانگیز و تردید‌آمیز است و مقامات ترکیه، آمریکا را متهم به حمایت از کردهای سوریه می‌کنند. بنابراین نقشه سیاسی خاورمیانه تحت تاثیر مجموعه تحولاتی که در سال‌های اخیر انجام گرفت از‌جمله انقلابی که در برخی از کشورهای منطقه اتفاق افتاد سیاست خاورمیانه‌ای ترکیه دستخوش تغییر و دگرگونی اساسی کرد به این مفهوم که ترکیه را از یک مقام فعال منطقه‌ای تبدیل به یک بازیگر نگران از آینده و روند تحولات کرد و اکنون به نظر می‌رسد که اردوغان در نگاه جدید خود می‌کوشد فضا را برای بازگرداندن ترکیه را به عرصه فعال شدن در منطقه هموار کند و از این مساله به عنوان یک سیاست بازگشت نام می‌برد. به خاطر این‌که آینده تحولات منطقه بر دیگر کشورها و منطقه اثر خود را خواهد گذاشت، اما ترکیه نمی‌خواهد در چنین عرصه‌ای یک بازنده در مسیر تحول و تغییرات باشد. از طرفی هم به نظر می‌رسد که قابل کتمان نیست که یکی از برنامه‌های ترکیه محدود کردن نفوذ منطقه‌ای ایران است به دلیل آن‌که این نگرانی وجود دارد نقش منطقه‌ای ایران می‌تواند با نوع نقش و منافعی که ترکیه برای خود در منطقه تبیین کرده تقابل ایجاد کند، بنابراین طبیعی است بازیگران منطقه‌ای در عرصه و محیط پیرامونی خود تمامی حساسیت‌ها و ملاحظات را براساس منافع ملی خود دنبال کنند. به همین خاطر است که ترکیه در مسیر ایجاد یک توازن جدید سیاسی حرکت می‌کند و می‌خواهد از یک سو نقش بازیگردانی را داشته باشد و از سوی دیگر بتواند از دامنه تاثیرات تحولات منطقه‌ای بر محیط امنیتی خود بکاهد. با توجه به این مسائل است که نگاه ترکیه به رویکردهای جدید سیاست خارجی در منطقه با در نظر گرفتن تمامی عوامل و عناصر قدرت و رقابت‌ها و منافع ملی است و شاید به همین دلیل است که از این سیاست خارجی‌اش به عنوان نگاه عملگرایانه تعریف و تبیین می‌شود.

سیامک کاکایی / کارشناس سیاست منطقه ای