نمایی از معماری اسلامی-ایرانی

در ابتدای ورود به خیابان سعدی با اولین اثر تاریخی این محله آشنا می‌شوید. اگر به بالای پل هوایی که در‌‌ همان نزدیکی‌هاست بروید، این ساختمان قدیمی و فرسوده را بهتر خواهید دید. نوع معماری آن حکایت از قدمت بنا دارد. شاید تعجب کنید اگر بدانید این ساختمان جزو اولین پمپ بنزین‌هایی است که سال 1330 در ایران ساخته شده و با توجه به تصویر ذهنی که ما از پمپ بنزین داریم؛ این عمارت با معماری ایرانی ـ اسلامی و کاشیکاری‌های هفت‌رنگ فیروزه‌ای و نمای آجری به صورت طاقی و طرح‌های اسلیمی بسیار متفاوت است و ارزش دیدن دارد، اما در حال حاضر قابل بازدید نیست و تا زمانی که این بنا به موزه صنعت نفت تبدیل شود باید به دیدار آن از روی پل اکتفا کنید.

در خیابان سعدی شمالی بیشتر ساختمان‌ها قدیمی هستند و طبقات زیرین آنها را مغازه‌های با سبک و سیاق امروزی شکل داده‌اند که بیشترشان لوازم بهداشتی ساختمان می‌فروشند. این راسته به همت شهرداری در حال مرمت و بازپیرایی است، هر چند که به نظر می‌رسد در بخش‌هایی از این مرمتکاری‌ها، کاشیکاری‌ها یا آجرکاری‌ها که قبلا وجود داشت دیگر وجود ندارند، با این حال خیابان سعدی نونوار شده و چهره‌ای متفاوت پیدا کرده است.

یکی از بخش‌های قدیمی این محله که تهران قدیم را به یاد می‌آورد، خیابان نادری است. ساختمان‌های قدیمی، با معماری دوره قاجار و پهلوی در این خیابان بخوبی دیده می‌شود. مغازه‌های کوچک با نام‌های ارمنی بدون هیچ زرق و برقی، حمام سنتی عبدالله‌خانی با پله‌هایی که شما را تا زیرزمین هدایت می‌کند و کنار آن کوچه میرجانی، که هنوز نام قدیمش حمیدالدوله روی کاشی آبی قدیمی بالای آن حفظ شده است. و طرف دیگر کوچه کاشیکاری‌هایی با آیات قرآن که خیلی قدیمی به نظر نمی‌رسند و کنار آن جایی برای روشن کردن شمع قرار دارد. کوچه‌های باریک و بلند و پیچ در پیچی که هر کوچه را به خیابان اصلی وصل می‌کند و درکنج هر بن‌بست آن می‌توان خانه‌هایی را با درختان کهنسال کاج دود گرفته سیاه و پنجره‌ها و درب‌ها با معماری عهد قاجار یا پهلوی و درختان کهنسال دید که یادآور گذشته این محله هستند.

هنوز بین دیوارهای جدید سنگی می‌توان بوی نای دیوارهای آجری و کاهگلی را حس کرد. بعضی از خانه‌های این محله چنان کهنه و فرسوده و متروک به نظر می‌رسند که آدم یاد خانه‌های فیلم‌های ترسناک می‌افتد. اگر گذرتان به این محله افتاد سری هم به قهوه‌فروشی نبش خیابان بزنید تا طعم واقعی قهوه را بچشید. خیابان معمار مخصوص و شهید تقوی یا کوشک، برادران قائدی، بخارا، تلگرافخانه و بانک از خیابان‌های فرعی خیابان سعدی هستند و هر کدام دارای نشانی تاریخی از این محله در خود دارند؛ از خانه شقاقی تا خانه صادق هدایت و خانه عزیز‌السلطان که او را در تاریخ به نام ملیجک می‌شناسیم و در حال حاضر خانه او باشگاه بانک ملت شده است.

خیابان سعدی در گذشته به خیایان لختی‌ها معروف بود شاید به دلیل دوری از مرکز شهر این خیابان پاتوق جیب‌بر‌ها شده بود و هر کس گذرش به آنجا می‌افتاد، لختش می‌کردند؛ یا به روایتی هم رفت و آمد آدم‌های کراواتی و خانم‌های بی‌حجاب باعث شد مردم این نام را به این خیابان بدهند. خیابان سعدی همسایه قدیمی خیابان لاله‌زار و سپهسالار است که همسایگی با دومی باعث شده بخشی از مغازه‌های آن متاثر از کفش فروشی‌های خیابان سپهسالار به چرم‌فروشی روی بیاورند.

در این خیابان کسانی هم بودند که با کار خوب خود نامشان را در این خیابان جاودان کرده‌اند، ازجمله امیر اعلم، موسس بیمارستان قدیمی نسوان که در حال حاضر با نام امیر اعلم شناخته می‌شود. یا سیدعلی حق‌شناس، نام پهلوانی که در گذشته‌های دور پهلوان اول پایتخت بوده است قهوه‌چی که به مردانگی شهره بود و نامش هنوز بر روی کوچه و قهوه‌خانه و چهار‌راهی ـ سید‌علی ـ به یاد‌گار باقی مانده است. در ادامه مسیر به چهارراه مخبرالدوله یا میدان استقلال می‌رسیم. بافت قدیمی جداره‌های اطراف آن، هر کدام نشانه‌ای از دوره‌ای تاریخی دارد؛ بنای ضلع غربی میدان متعلق به دور قاجار است و مخبر‌الدوله هدایت، رئیس‌الوزراء دوره رضا‌شاه بود که اولین تلگرافخانه را تاسیس کرده و به همین دلیل لقب مخبر را گرفت، اما یکی از بخش‌های مهم این میدان انتشارات قدیمی امیر‌کبیر است. بعد از گذشتن از خیابان مهران و آینه و شمعدان‌فروشی‌های آن به بخش جنوبی خیابان می‌رسیم.

بافت سعدی جنوبی با مغازه‌هایی که ماشین‌آلات سنگین کشاورزی می‌فروشند تغییر می‌کند درباره این‌که چرا این مکان بورس فروش ماشین‌آلات سنگین شده است، یکی از مغازه‌دار‌ها می‌گوید: «وجود ساختمان خودرو سنگین دوج آمریکایی و شرکت‌هایی که در ارتباط با ماشین‌های صنعتی کار می‌کردند باعث شده اینجا بورس فروش ماشین‌آلات کشاورزی شود.»

از چهارراه چراغ برق به پایین بورس فروش لوازم یدکی ماشین است. ساختمان سینگر هم با معماری اروپایی یکی دیگراز یادگار‌های قدیمی این محله است. خیابان سعدی با گذشتن از خیابان‌های امام خمینی، امیرکبیر و اکباتان با هتل آپارتمان‌ها، مهمانپذیر‌ها، لوازم یدکی فروشی‌ها و بورس فروش وسایل شومینه در همسایگی با خیابان ناصرخسرو به پایان می‌رسد.

اکرم بیگی