مدیریت بحران به شیوه رسانه‌ای

عملکرد رسانه‌ها در بحران، جایگاه خبرنگاری بحران در کشورمان و باید‌‌و‌نباید‌های اطلاع‌رسانی در زمان بحران از مواردی است که در این نشست بررسی شد.

تقدم سیاستگذاری بر سرعت

رئیس دانشکده ارتباطات دانشگاه صدا و سیما با ذکر این نکته که مدیریت رسانه‌ای در چند بحران متعدد ازجمله دفاع مقدس را به‌عهده داشته است، واژه‌سازی و مدل‌سازی رسانه‌ها در بحران را یکی از عملکردهای رسانه‌‌ها برشمرد و بر تفاوت مدل‌های رسانه‌ای در جنگ و بحران تاکید کرد. دکتر اردشیر زابلی‌زاده، با تاکید بر اهمیت سیاستگذاری گفتمان خبر تاکید کرد: در دنیای امروز دیگر سرعت انتشار خبر مهم نیست. هر رسانه‌ای ‌ باید بتواند از یک بحران، گفتمانی ایجاد کند که دیگر رسانه‌ها را به‌دنبال خود بکشاند.

این استاد ارتباطات در پاسخ به استادانی که نمایش عکس‌های تکان‌دهنده از منا را مورد نقد قرار داده بودند، تاکید کرد: اگر تصویر قربانیان منتشر نمی‌شد، سندی وجود نداشت و احساسات عمومی این گونه با رخدادها همراه نمی‌شد.

وی روزنامه‌نگاری و خبرنگاری را به معنی چارچوب بندی، فریم‌بندی و تداوم این حرفه در همه شرایط دانست و تاکید کرد: برخلاف نظر دکتر شکرخواه، ما خبرنگاران خوب و هوشمند کم نداریم و آنها فرصت‌های خوبی شکار می‌کنند.

رسانه‌های بحران‌زا رسانه‌های بحران‌زدا

دکتر اکبر نصراللهی، مدرس ارتباطات برای رسانه‌ها در بحران نقش و عملکردی دوگانه قائل شد و توضیح داد که رسانه‌ها می‌توانند بحران‌زا یا بحران‌زدا باشند، می‌توانند امیدزا یا امیدزدا باشند و در هر حالت حضور و عملکرد آنها در بحران موثر است. این استاد ارتباطات، رسانه‌ها در زمان بحران را تاثیرگذار و تاثیرپذیر دانست و تاکید کرد: عملکرد رسانه‌ها به همان اندازه که در تاثیرگذاری بر بحران اهمیت دارد ، می‌تواند به تاثیرپذیری از بحران منجر شود. مثلا شبکه الجزیره بعد از بحران افغانستان به یک شبکه مهم و مطرح بدل شد یا شبکه سی.ان.ان که از جنگ‌های اول و دوم خلیج فارس، به موقعیت دست یافته است.

وی از نبود آمادگی لازم در رسانه‌های کشور انتقاد کرد و تبادل تجربه و پندآموزی از بحران‌های پیشین را راهکارهایی برای مدیریت رسانه‌ها در شرایط بحران دانست.

نصراللهی در این نشست با ارائه چند اسلاید از مطبوعات کشور بعد از واقعه منا، وحدت و انسجام ملی را نقطه مثبت در عملکرد رسانه‌های کشور دانست و از جمله نکات منفی در عملکرد رسانه‌های کشور به نمایش عکس‌های تکان‌دهنده و غلبه خبر بر تحلیل در مطبوعات اشاره کرد.

خبرنگاران تنبل

دکتریونس شکرخواه ، مدرس ارتباطات نیزروزنامه‌نگاری بین‌المللی، جنگ و بحران را با وجود همپوشانی‌ها از یکدیگر مستقل دانست و تاکید کرد: خبرنگار بحران باید در هر شرایطی آماده باشد؛ چه بحران پاکسازی قومی صرب‌ها باشد یا بمبگذاری در متروی تهران یا زلزله در منجیل و رودبار. اتاق خبر نیز باید در هر شرایطی همچون یک ستاد فعالیت‌ کند.

وی در تاکید بر آمادگی خبرنگاران بحران، ضمن اشاره به خطر زلزله در تهران خطاب به خبرنگاران گفت: آمادگی به این معناست که به عنوان خبرنگار بحران درباره گسل‌های این شهر اطلاعات داشته باشیم، به نقشه آبرسانی و گازکشی دسترسی داشته باشیم ؛ اما ما خبرنگاران تنبل هستیم، نه مطالعه می‌کنیم و نه دقت داریم. با ضریب اهمیت موضوعات آشنا نیستیم و در زمان بحران آماده نبودن را با تیترهای درشت‌تر و عکس‌های دوربر شده جبران می‌کنیم.

شکرخواه توجه به سه دایره فرضی را در خبرنگاری بحران ضروری دانست و در این‌باره توضیح داد: خبرنگاری و خبررسانی بدون سابقه خبر، شدنی نیست. دایره اول اطلاعات درباره گذشته است و باید در هر بحرانی، خبرنگار درباره علل و عوامل وقوع آن یا رخدادهای مرتبط با آن در گذشته اطلاعات داشته باشد. دایره دوم به آینده توجه دارد ؛ یعنی خبرنگار بحران باید بتواند شیوه‌های رویارویی و مدیریت بحران را آموزش بدهد و پیش‌بینی‌ کند بحران به کجا می‌رود. دایره سوم به زمان حال برمی‌گردد و نگاه درونی، حرفه‌ای و اخلاقی او را شامل می‌شود که می‌تواند به کاهش درد و امیدبخشی منجر شود. از نگاه این استاد ارتباطات ، خبرنگاری بحران می‌تواند برای قربانیان هر بحران حمایت مالی، اجتماعی، روحی و روانی فراهم بیاورد. پرهیز از تشنج‌‌آفرینی و ایجاد آرامش از دیگر مواردی است که دکتر شکرخواه به آنها اشاره می‌کند و این که لازم است در شرایط بحران جو عقلانی به جای جو روانی حاکم شود.

تشدید یا جلوگیری از بحران

دکتر محمد سلطانی‌فر، مدرس دانشگاه با اشاره به بروز بحران‌های متعدد طبیعی و غیرطبیعی مانند انواع جنگ‌ها و درگیری‌ها، منطقه خاورمیانه را بهشت خبرنگاران دنیا دانست و توضیح داد: وجود طالبان، داعش، رخدادهایی مانند مذاکرات 1+5 و تحولات کشور‌های عراق، ترکیه و افغانستان و انواع مشکلات طبیعی، منطقه خاورمیانه را به بهشت خبرنگاران تبدیل کرده اما باید دید جایگاه خبرنگاری بحران در کشور ما کجاست؟!

از نگاه این استاد ارتباطات ، خبرنگاری بحران در کشور ما پشت سرخبرنگاری شهروندی قرارگرفته و برای رشد آن و البته تاثیرگذاری رسانه‌ها در بحران باید قبل از هر اقدامی عملکرد رسانه و کارکردهای آن را در جلوگیری یا تشدید بحران‌ها شناخت.

رادیویی‌ها آماده حضور در بحران

دکتر حسن نمکدوست، فعال رسانه و مدرس این حوزه هم موقعیت‌های بحرانی را پیش‌بینی نشده و موقعیت جنگ را تا حدی قابل پیش‌بینی و برنامه‌ریزی دانست و تاکید کرد: خبرنگاری بحران نیاز به آمادگی همیشگی دارد؛ آن هم نه فقط آمادگی دانشی و ابزاری بلکه آنها باید از لحاظ جسمی و روحی آماده حضور در موقعیت‌های بحرانی باشند.

از نــگاه نمکدوست این آمادگی‌ در خبرنگاران تلویزیون و مطبوعات وجود ندارد ؛ اما خبرنگاران رادیو این آمادگی را دارند و البته رادیو هم تنها رسانه‌ای است که در موقعیت بحران امکان دسترسی به آن میسر است.

این استاد ارتباطات درباره نقش و تاثیر رسانه‌ها در زمان بحران نیز گفت: نقش اصلی رسانه در کنار انعکاس اخبار و اطلاعات آن است که از ابعاد آسیب‌ها، رنج‌ها، تلفات و دردها بکاهد و تا حد امکان به حجم کمک‌ها افزوده شود. در زمان بحران از رقابت‌های رسانه‌ای خبری نیست. خبرنگاران به هم کمک می‌کنند، عکس و اطلاعات در اختیار هم قرار می‌دهند چون کمک به حل مساله اهمیت دارد. نمکدوست کمک به حل بحران را مهم‌ترین کارکرد رسانه‌ها در بحران و هدف اصلی خبرنگاری بحران دانست.

در این نشست علی فریدونی، محمد فرنود و افشین والی‌نژاد بخش‌هایی از عکس‌هایی را که در سال‌های دفاع مقدس و دیگر بحران‌ها گرفته‌اند ، به نمایش گذاشتند.

آذر مهاجر

رادیو و تلویزیون