در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
دگردیسی دیپلماسی برتری جویانه امریکا
هر اندازه کشورها از توان بالاتر و جایگاه مطلوب تری از لحاظ اقتصادی، سیاسی و نظامی در نظام بین الملل برخوردار باشند، حساسیت بیشتری نسبت به منافع ملی خود دارند.
در مقابل، واحدهای ضعیف و یا مجموعه هایی که از تمرکز و انسجام داخلی لازم برخوردار نیستند، توانایی کمتری در بسط و توسعه و کسب منافع ملی دارند و غالبا تحت تاثیر منافع قدرتهای بزرگ عمل می کنند.
اما قدرتهای بزرگ از دیپلماسی و رفتار سیاسی متفاوتی نسبت به دیگر واحدها برای تامین منافع ملی خود برخوردارند؛ زیرا حوزه منافع حیاتی و اصلی بازیگرانی که از قدرت و اهداف فراگیرتری برخوردارند، گسترده تر از بازیگران کوچک است.
براین اساس ، اگر هر گونه دگرگونی در اجزای نظام بین الملل به وجود آید، قدرتهای بزرگ به گونه محسوس تری تحت تاثیر قرار خواهند گرفت و واکنش عینی تری را صورت خواهند داد.
بعد از فروپاشی اتحاد شوروی و پایان جنگ سرد، یکی از ویژگی های سیاست بین المللی امریکا این است که ایالات متحده خود را یگانه ابرقدرت دنیا می پندارد که قادر به اعمال قدرت و استیلا بر امور جهان است.
براساس این شرایط جدید با وجود این که در داخل امریکا عقاید مختلفی درباره یک استراتژی منسجم وجود دارد، سران کشور به این عقیده واحد رسیده اند که ایالات متحده باید در پی هژمونی جهانی و تاسیس یک سیستم تک قطبی با محوریت قدرت اقتصادی و برتری نظامی باشد.
حادثه تروریستی 11سپتامبر یکی از نقاط عطف در سیاست خارجی ایالات متحده است. پس از این حادثه رفتار خارجی امریکا کاملا شکل ماجراجویانه ای به خود گرفت و نظامیان امریکا از این طریق درصدد نمایش قدرت و مزیت بی مانند خود برآمدند.
11سپتامبر جدول دشمنان خارجی امریکا را به کلی تغییر داد. در گزارش سال 1996سازمان اطلاعات مرکزی امریکا (سیا) روسیه تهدید اول و چین تهدید دوم تلقی می شدند. در این جدول ، کره شمالی تهدید سوم و ایران تهدید چهارم بودند و عراق پس از حمله امریکا تهدید جدی تلقی نمی شد.
هر چند پس از فروپاشی شوروی بخصوص از نظر جمهوریخواهان ، روسیه وجهه خطرناک گذشته خود را از دست داده و امریکاییان روسیه را خطری جدی در آینده نمی دانند؛ اما کنترل این کشور همواره در دستور کار سیاستمداران امریکا قرار داشته است.
برای مثال ، تا قبل از حادثه 11سپتامبر موضع امریکا درباره چچن انتقاد صریح از روسیه بود؛ اما پس از آن و در یک تغییر موضع آشکار ایالات متحده از اقدامات روسیه در چچن حمایت کرد.
در مورد چین جمهوریخواهان تا قبل از 11سپتامبر تهدید چین را جدی تر تلقی می کردند و مقامات این کشور معتقد بودند که چین رقیب امریکا در آسیا و در کنار کره شمالی بر هم زننده ثبات است.
اما پس از 11سپتامبر اولویت تهدید چین تغییر کرد و روسیه نیز در کنار امریکا قرار گرفت . پس از این حادثه جورج بوش ، رئیس جمهور امریکا در نطق مهمی ایران ، عراق و کره شمالی را به عنوان محور شرارت (Axis of Evill) و دشمنان و تهدیدات اصلی امریکا در جهان اعلام کرد. امریکا موضعش را درخصوص برخورد روسیه در چچن تغییر داد و اعلام کرد که بن لادن در ایجاد و تقویت جنبش چچن نقش داشته است و به این شکل از روسیه در چچن حمایت کرد. نگرش ایالات متحده نسبت به چین نیز به صورت شفاف تری تغییر کرد.
مطالعه سفر آخر بوش به چین حکایت از آن دارد که امریکا حتی اگر چین را تهدیدی در سده بیست و یکم بداند، مایل است آن را از طریق دیپلماسی خنثی کند. براساس آن طرز تلقی چین در چارچوب ساختار آسیایی قرار می گیرد و نه یک خطر جهانی.
آنچه که ذکر شد، حاکی از این است که از نظر امریکا تهدیدات روسیه و چین فوریت خود را از دست داده اند و جای آنها را تهدید تروریسم گرفته است. امریکاییان تا قبل از واقعه 11سپتامبر به هیچ وجه آمادگی تحمل کشته شدن فرزندانشان در جنگ با خارجیان را نداشتند.
در واقع پس از جنگ ویتنام یکی از دغدغه های دولت امریکا آن بود که در عملیات برون مرزی تلفات نداشته باشد. واقعه 11سپتامبر فرصتی بی نظیر برای دولت امریکا فراهم کرد؛ زیرا برای نخستین بار مردم امریکا حمایت بی دریغ خود را برای جنگ با دشمنان تعریف شده از سوی دولت امریکا ابراز داشتند و نشان دادند که آماده اند تا هزینه این تهاجم را پذیرا باشند.
این فرصت بی نظیر مهمترین دغدغه دولت امریکا را برای عملیات تهاجمی برون مرزی حداقل برای مدتی از بین برد. دغدغه ای که این دولت را در برابر گروگانگیری، هواپیماربایی و ترور حتی طی دهه بعد از فروپاشی شوروی نیز عاجز می کرد و این دولت را به باج دادن به تروریست ها وادار می کرد.
تا پیش از این واقعه برخورد با تروریسم از وضعیت خاصی برخوردار بود؛ زیرا تروریست ها در خاک امریکا دست به عملیات نمی زدند؛ اما اکنون این معادله تغییر کرده است ، یعنی به تعبیری دیگر امریکا می تواند در مقابل حمله به خانه خود به موطن تروریست ها حمله کند و از اصل مداخله پیشگیرانه (Preventive Intervention)استفاده کند. گرچه نظرات مختلفی راجع به مداخله پیشگیرانه وجود دارد ولی امریکایی ها معتقدند انجام عملیات نظامی پیشگیرانه در صورت وجود تهدید تروریستی مشروع است.
این تحول ، نظامی سازی سیستماتیک منازعات را به دنبال دارد و عواقب وخیمی را برای دولتهای کوچکتر در برخواهد داشت. در این خصوص دولت امریکا 2راه پیش روی خواهد داشت:
الف. راه چندجانبه: Multilateralبا رجوع به فصل هفتم منشور ملل متحد ملاحظه می شود که توسل به زور از جانب شورای امنیت برای حفظ صلح و امنیت بین المللی مجاز شمرده شده است.
تا سال 1990استفاده از فصل هفتم منشور بسیار نادر بود؛ زیرا وجود نظام 2قطبی از توسل به زور در مواردی که منافع یکی از قطبها مطرح بود؛ جلوگیری می کرد. این موضوع به هنگام بروز نخستین جنگ با عراق (1991)دوباره مطرح شد و از آن زمان و در این خصوص شورای امنیت سازمان ملل متحد اقداماتی در جهت حفظ صلح و امنیت بین المللی در عراق ، سومالی ، رواندا، بوسنی و هرزگوین و هائیتی انجام داده است.
ب. راه یکجانبه: Unilateral در این خصوص ، هیچ حیطه ای از مسائل بین المللی از حوزه یکجانبه گرایی امریکا خارج نیست و هرگاه منافع ملی ایالات متحده اقتضا کند این کشور برای تامین امنیت و منافع ملی خویش به اقدام یکجانبه و پیشگیرانه دست خواهد زد و حتی اگر در این باره ، سازمان های بین المللی نیز با این کشور همراهی نکنند، امریکا به عنوان قدرت برتر و هژمون نظام بین الملل به تنهایی اقدام خواهد کرد، نظیر آنچه در عراق به وقوع پیوست.
این نظامی سازی با تغییرات مهمی در دکترین و استراتژی نظامی امریکا همراه است. پس از فروپاشی اتحاد شوروی و بویژه پس از حملات 11سپتامبر ایالات متحده دشمنان جدیدی را برای خود در نظر گرفته است که همانا دولتهای شیطانی یا به عبارت بهتر محورهای شیطانی هستند.
در این خصوص ، 2هدف در بطن استراتژی امریکا نهفته است:
الف. تصاحب منابع انرژی زا.
ب. کنترل کامل تر مناطق حیاتی و استراتژیک جهان و تثبیت هژمونی. به نظر می رسد اولویت کنونی دولت امریکا توجه بیشتر به منطقه خاورمیانه و کشورهای عربی و مسلمان است که طبق معیارهای ایدئولوژیک بنیادگرایانی که بر واشنگتن حکومت می کنند، به عنوان سرکش ترین کشورها محسوب می شوند.
این در حالی است که این کشورها عظیم ترین منابع نفت و گاز جهان را برای قرنی که در آغازین سالهای آن قرار داریم در اختیار دارند. ایالات متحده با حضور در منطقه خاورمیانه ضمن تسلط و بهره برداری از منابع عظیم نفت منطقه، امنیت اسرائیل را نیز تامین خواهد کرد.
همچنین با در کنترل داشتن کشورهایی نظیر افغانستان و عراق به مرزهای امنیتی چین ، روسیه و ایران نزدیک تر می شود و بر مناطق استراتژیک آسیای مرکزی و قفقاز و خاورمیانه کنترل بیشتری پیدا خواهد کرد.
دیپلماسی برتری جویانه امریکا در قرن بیست و یکم
استراتژی جهانی امریکا در دوران نوین (قرن بیست و یکم) به طور مشخص شامل 3 قسمت است:
1-تکمیل نظام اقتصادی و سازوکار امنیتی چند سطحی در جهان قبل از سال 2015و لذا ایالات متحده تلاش می کند برتری قدرت و نقش رهبری خود را در نظام چند قطبی کنونی حفظ کند و می کوشد جامعه بین المللی ، مرکب از ملتهای دموکراتیک ایجاد کند.
2-تاکید بر مسائل جهانی و اصرار بر داشتن نقش مهم در امور جهانی ، در جهت ادامه سیاست توسعه طلبانه و رهبری جهانی.
3-قرار گرفتن در بهترین موقعیت بهره برداری از ساختار استراتژیک اقیانوس آرام، اطلس، خلیج فارس ، مناطق استراتژیک خاورمیانه ، آسیای مرکزی و قفقاز.
در این جهت ، شخصیت های مهمی نظیر جورج بوش بارها به طور علنی اظهار کرده اند که مهمترین موضوع برای امریکا به وجودآوردن جایگاهی به عنوان رهبر جهان است.
در همان حال ، مقامات پنتاگون و سیا در گزارش های مختلفی با تاکید بر استراتژی فرا - قرنی امریکا به این موضوع پرداخته اند که چگونه می توان موقعیت برتر ایالات متحده را حفظ کرد.
براین اساس ، جهان به 3گروه تقسیم شده است: متحدان روسیه و چین ، کشورهای یاغی و سرکش. بر همین مبنا ایالات متحده خواستار اعمال سیاست خارجی متفاوتی با هر یک از گروههای مذکور شده است.
الف - متحدان: فرض بر این است که متحدان منافع مشترکی با ایالات متحده دارند و شالوده حفظ امنیت جهانی می باشند. بنابراین ، مهمترین اولویت ایالات متحده تقویت روابط با این گروه است تا بتواند از این طریق امور جهانی را به دست گیرد.
ب - روسیه و چین: درباره روابط با این 2کشور، ایالات متحده با اتکا به اصول راهبردی در تلاش است. در عین نزدیکی به این دو قدرت ، در برابر آنها خود را محافظت کند. براین اساس ، ایالات متحده باید از طریق اقدامات مختلف مسالمت آمیز و گاه غیر مسالمت آمیز و شدید مراقب این 2کشور باشد.
این اقدامات عبارتند از: سست کردن موقعیت و جایگاه استراتژیک آنها، استحکام و پیشبرد روند دموکراسی در روسیه و حمایت از تکامل تدریجی چین که هدف آن کوشش در جهت گسترش قرن امریکایی است.
ج - کشورهای یاغی: ایالات متحده می کوشد با استفاده از نظریه جدید نظم نوین و با ایجاد نظریه های توطئه به خلق دشمنان خیالی بپردازد و لذا یک مرکزیت بین المللی در قرن بیست و یکم حول محور خود به وجود آورد.
برای این مدل هژمونی جدید 2مشخصه قابل ذکر است:
1-تاسیس هژمونی تکنولوژیک
2-تاسیس هژمونی سیستمی
با عنایت به نکات فوق به دو نقطه نظر می رسیم:
الف - با توجه به این که ارتباطات بین المللی بسرعت گسترش یافته و روند جهانی شدن غیرقابل بازگشت است باید رهبریتی در جهان وجود داشته باشد تا جهان را از بلایا محافظت کند.
ب - روند جهانی شدن ایالات متحده را امیدوار کرده که تنها امریکا توانایی و ظرفیت لازم برای به عهده گرفتن نقش رهبری جهان را داراست.
امریکا با دارا بودن بهترین وضعیت سیاسی ، اقتصادی و امنیتی در جهان اینک از طریق اشاعه سیستم لیبرال دموکراسی و با نفوذ اقتصادی و فرهنگی ، نقش رهبری جهان را به عهده گرفته است.
این کشور به بهانه "تضمین ارزش های دموکراتیک" سیاست های داخلی اقتصادی و فرهنگی خود را با کمک تاکتیک های منعطف و غیرمنعطف به جامعه جهانی تحمیل می کند.ایالات متحده برای 2موضوع که خود آن را حکومت قانون بر جهان و سیاست های دموکراتیک می نامد، تلاش می کند دیگر کشورها را وادار نماید تا نقش مدیریت و کنترل کننده امور بین المللی را برای امریکا به رسمیت بشناسند.
از این رو، تلاش امریکا در این جهت است تا قبل از این که هر کشور یا بلوکی جایگاه آن را به عنوان یک ابرقدرت به چالش بکشد، دیگر کشورها را در یک هژمونی منعطف ترکیب کند.
مجید عباسی اشلقی 
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
