خواستن همه خوبی‌های ممکن

از سوی دیگر، نفس فعل اخلاقی ارزش ندارد و تنها با نیت اخلاقی است که کاری محتوای اخلاقی می‌یابد. از نیت که بگذریم، دین با مضامین عبادی از آموزه‌های بشری متمایز می‌شود. اخلاق عبادی در اسلام از سویی دیگر با فرد و اجتماع در ارتباط است. عبادت در کوهستان و عزلت‌نشینی، آرمان مورد نظر اسلام نیست. مطلوب اسلام، تهذیب و تزکیه و توجه به مشکلات اجتماعی است. انتظار موعود دینی و نماز، عباداتی اجتماعی و سیاسی هستند. اخلاق عبادی از سویی دیگر، بیان‌کننده اصول دین است. اخلاق دینی مقتضای عبادت خدایی واحد است و در همراهی با پیامبر و برای رسیدن به معادی درخور بنده صورت می‌گیرد.

نگاهی به اخلاق دینی نشان می‌دهد اخلاق عبادی، جنبه‌ای از اخلاق اسلامی است که آن را متمایز از اخلاق سکولار و دیگر اخلاق‌های دینی می‌کند.

ضرورت اخلاق عبادی: اخلاق سکولار در حسن و قبح ذاتی درمی‌‎ماند. اخلاق سکولار در الهیاتی مادی و زمینی مطرح می‌شود، جایی که در آن انسان تنها با خود و دیگران در پیوند است. اخلاق برای انسان سکولار محصول عقل مجرد اوست. او باید با تحلیل فلسفی و عقلی به مقام اخلاقی برسد. دین می‌تواند مبانی عقلی اخلاق را بپذیرد، اما آنچه اخلاق دینی را متمایز می‌کند، اخلاق عبادی است. اخلاق عبادی به بیان حسن و قبح عبادی می‌پردازد و کارهایی را برای انسان تجویز می‌کند که در نسبت با پروردگار باید انجام شود. برای عقل انسانی، خدا موردی برای پرستش ندارد. پرستش و عالم غیبت، اولیا و عرفان، جایی در حیات انسان سکولار ندارند. اخلاق دینی با عنصر نیت، هر فعل دینی را به فعل اخلاقی بدل می‌کند. وقتی انسان نماز می‌خواند به ظاهر عملی دینی انجام می‌دهد، اما با عنصر نیت، فاعل اخلاقی در راه خیر گام می‌گذارد.

اخلاق عبادی، ممیزه اخلاق اسلامی: اخلاق عبادی، ممیزه اخلاق اسلامی و دینی است. با تبدیل انسان به عبد در دین، اخلاق وجه عبادی می‌یابد. این که انسان برای هر کار خود حجت شرعی داشته باشد، دال بر آن است که فرد مومن عمل اخلاقی را در نظامی دینی انتخاب کرده است. مرجح فعل اخلاقی برای انسان دیندار، تقرب الهی است.

این عبادات اسلامی است که اخلاق اسلامی را از اخلاق مسیحی متمایز می‌کند. پیامبر اسلام و اولیاء‌الله اسلامی، الگوی حیاتی دینی هستند. تحقق زندگی اخلاقی ایمانی، در عبادات و آدابی خاص است.

اخلاق عبادی؛ انعکاسی از اصول دین: اخلاق عبادی، انعکاسی از اصول دین است. مسلمانان از خدایی واحد طلب خیر دارند. آنها نمی‌توانند از غیر از خدا، امید گشایش داشته باشند. از سوی دیگر، مسلمانان تنها جهان را نمی‌طلبند و عاقبت نهایی را در جهانی دیگر می‌جویند. برای مسلمانان، جهان مادی مزرعه‌ای برای جهان آخرت است. نبوت یکی دیگر از اصول دینی است که آموزه‌های اخلاق دینی را به انسان دینی آموزانده است. مسلمانان حقیقت دینی را از طریق کتاب‌الله و سنت معصومین(ع) دریافت می‌کنند. زیارت و شفاعت، وجهی دیگر از اخلاق دینی است. انسان مومن با نزدیکی به اماکن مذهبی در واقع عملی خیر انجام می‌دهد.

‌اخلاق عبادی، دربردارنده اخلاق فردی و اجتماعی: اسلام را آیینی عبادی ـ سیاسی خوانده‌اند. اگر چه ایمان دینی هر انسان، رویدادی فردی است؛ ولی او بر مبنای ایمانش باید رویکردی به اصلاح و مبارزه اجتماعی داشته باشد. تنها احکام اجتماعی اسلامی از قبیل جهاد و امر به معروف و نهی از منکر، رویکرد اجتماعی اسلام به حساب نمی‌آیند. نماز که عبادتی فردی است هم باید به صورت اجتماعی برگزار شود. عبادات اسلامی حاوی توجهاتی فردی و اجتماعی است. یک مسلمان واقعی پیش از عبادت به فرد و جامعه توجه کرده است. مثلث تعالی اسلامی بر اصلاح فرد و جامعه استوار است. زندگی راهبانه مورد تائید اسلام نیست. عبادت باید در مسیر جامعه صورت گیرد و تنهایی مومن باید به علم اجتماعی منجر شود.

مطالبات اخلاقی، غایت عبادات اسلامی: اسلام را دین اخلاق خوانده‌اند. به همین میزان مطالبات مومنان در اسلام، اخلاقی است. مطالبه‌ دنیا و آخرتی نیکو، مناجات مسلمانان را تشکیل می‌دهد. مسلمانان عاقبتی خیر را طلب می‌کنند؛ عاقبتی که در آن حقوق کسی را پایمال نکرده، برای مردم منشا خیر بوده، حقوق بدن خویش را رعایت کرده، به طبیعت آسیب نرسانده و مسلمانی واقعی بوده باشند. درونمایه بسیاری از دعاهای قرآنی، اخلاقی است. طلب صبر، رحمت، علم، گام برداشتن در راه صالحان، امنیت و... همه خبر از مطالباتی اخلاقی دارند. دعاهای قرآنی از عمق وجود مسلمانان، مسیر حیات ایشان را نشان می‌دهند. اخلاق عبادت اقتضا می‌کند همه خوبی‌های ممکن را برای خودمان و دیگران، از خداوند بخواهیم.

محمدکاظم‌ حقیقت‌جو / جام‌جم