پیشگیری و درمان بیماری‌ها زیر چتر عدالت

عدالت در سلامت، به معنای تلاش برای به حداقل رساندن تفاوت‌های قابل اجتناب در سلامت افراد مختلف جامعه از راه ایجاد فرصت‌های برابر است. شاید تاثیر بی‌عدالتی در بیماری‌های غیرواگیر که مزمن‌تر است حتی بیش از بیماری‌های واگیر باشد. همان‌طور که از این مفهوم استخراج می‌شود، عدالت فقط در دوره بیماری معنا پیدا نمی‌کند بلکه خیلی پیشتر روی ابتلا به بیماری اثر دارد. بنابراین می‌توان با توجه به سطوح مختلف پیشگیری به تاثیر بی‌عدالتی نگاه کرد. به این معنا که در دوره پیش از ابتلا به بیماری یا در سطح صفر و یک پیشگیری، افراد کمتر برخوردار، بیشتر در معرض بیماری هستند چراکه اصولا بیولوژی نامناسبی دارند (مثلا با وزن کم تولد به دنیا آمده‌اند) یا بیشتر زمینه رفتارهای پرخطر دارند. در سطح دو پیشگیری یعنی تشخیص و درمان نیز، افراد کمتر برخوردار، دیرتر تشخیص داده می‌شوند، چون دسترسی کمتری دارند، دور و در حاشیه هستند و کمتر درمان می‌شوند، چون پول ندارند، احتمالا تیم درمانی کمتر حرف آنها را می‌فهمد و کمتر با آنها ارتباط برقرار می‌کند. در سطح سوم پیشگیری نیز این افراد کمتر از خدمات بازتوانی و تسکینی بهره‌مند می‌شوند چون این خدمات در همه جا ارائه نمی‌شود و تحت پوشش بیمه نیست و بیماران کیفیت زندگی بدتری خواهند داشت.

با این دیدگاه فراگیر، نه‌تنها وزارت بهداشت و سیاست‌های مستقیم‌اش در حوزه بهداشت و درمان بر تامین عدالت در سلامت، اثرگذار است، دولت و سیاست‌های کلانش نیز در تحقق عدالت مهم است به این معنا که شرایط محیطی و زیرساخت‌ها (دسترسی به آب آشامیدنی مناسب و هوای پاک)، شاخص‌های توسعه انسانی (نرخ باسوادی و میزان مصرف دخانیات) و توسعه اقتصادی (درصد افراد فقیر یا بیکار) تاثیری انکارناپذیر در دستیابی به این هدف دارند. با این تفاوت که سیاست‌ها و اقدامات دولت بیشتر بر تحقق عدالت در پیشگیری از بیماری‌ها و سیاست‌های بخش بهداشت بیشتر بر تحقق عدالت در زمان ابتلا به بیماری‌ها و پس از آن مهم‌اند.

طی یک سال اخیر و با شروع اجرای طرح تحول سلامت، یکی از جنبه‌های مهم تامین عدالت در سلامت یعنی کاهش پرداخت از جیب فراهم آمده، اما باید توجه کرد که اگر کاهش پرداخت از جیب برای خانواده‌های برخوردار و کمتر برخوردار یکسان باشد، لزوما عدالتی که مدنظر بوده محقق نخواهد شد. همچنین حفظ کیفیت ارائه خدمات موضوع دیگری است که باید مدنظر قرار داد چراکه عدالت زمانی محقق می‌شود که اگر خانواده‌های کم برخوردار، پول کمتری می‌پردازند، خدمات دریافتی آنها نیز باکیفیت باشد. همچنین جنبه‌های دیگری که در ادامه اجرای طرح تحول سلامت لازم است مدنظر قرار گیرد این است که اولا خدمات سرپایی که حجم بزرگی از خدمات را شامل می‌شوند نیز برای خانواده‌های کم برخوردار، زیر چتر حمایتی قرار گیرد و در عین حال مناطق روستایی و حاشیه‌ای، با فاصله مناسبی به امکانات تشخیص و درمانی دسترسی داشته باشند که نیازمند توسعه زیرساخت‌ها و ساختارهای ارائه خدمات با توزیعی مناسب در سطح کشور است.

دکتر علی قنبری مطلق / ‌مدیر برنامه ملی کنترل سرطان وزارت بهداشت