تنش زدایی با سیاست اندیشه سازان

با وجود اندیشه سازان سیاست خارجی اروپا، ایران کشوری است که می توان از یک سو از منابع انرژی آن بهره گرفت و از سوی دیگر از موقعیت ژئوپولتیکی و ژئواستراتژیکی آن برای برقراری نوعی موازنه نفوذ در منطقه خاورمیانه به بهترین نحو استفاده کرد.
دسامبر 1997سفیران کشورهای اروپایی که به علت قضیه میکونوس از تهران فرا خوانده شده بودند دوباره به ایران بازگشتند؛ زیرا آنها دریافته بودند که اهمیت و ارزش دیپلماسی منطقی با جمهوری اسلامی ایران فراتر از بازیهای ضدایرانی است که معمولا هر چند یک بار خارج از مرزهای ایران شاهد آن هستیم.
25مارس 1997اتحادیه اروپایی با صدور بیانیه ای به جای گفتگوی انتقادی بر گفتگوی سازنده و فراگیر با جمهوری اسلامی تاکید ورزید. ژوئیه 1998زمانی که ریاست اتحادیه به عهده کشور اتریش بود اولین دور گفتگوهای سازنده و فراگیر ایران و اتحادیه اروپایی آغاز شد.
از سال 1998تا 2002، 10دور از این گفتگوها در تهران ، وین ، تهران ، هلسینکی ، تهران ، استکهلم ، تهران ، مادرید، تهران و رم برگزار شد. انرژی ، تجارت و سرمایه گذاری ، حقوق بشر، تروریسم ، صلح خاورمیانه ، مواد مخدر، پناهندگان ، حمل ونقل ، کشاورزی ، محیط زیست و سایر مسائل منطقه ای و بین المللی از مباحث مورد علاقه طرفین بود.
برای این که مذاکرات بهتر به نتیجه برسد، طرفین چند کمیته کاری تشکیل دادند.
به هر حال گفتگوها به پایان رسید و وقت تنظیم سند نهایی مذاکرات فرا رسید. درباره چگونگی تنظیم سند نهایی میان سران کشورهای اروپایی 2دیدگاه وجود داشت:
الف: آلمان ، انگلیس ، هلند، دانمارک و لوکزامبورگ خواستار تنظیم یک سند جامع بودند که همه موضوعات را در برگیرد و در آن همکاری های اقتصادی و بازرگانی منوط به تشریک مساعی ایران در زمینه مسائل سیاسی ، حقوقی (مبارزه با تروریسم و به تعبیر آنها بهبود وضع حقوق بشر در ایران) شود.
ب: فرانسه ، ایتالیا، یونان ، اسپانیا خواستار یک سند درباره تجارت و اقتصاد بودند. گروه دوم مسائل داخلی ایران و تحولات به وجود آمده را (دوم خرداد به بعد) بسیار تاثیرگذار می دانستند.
این گروه تلاش بیشتری می ورزید که با همگرایی با یکی از جریان های سیاسی در داخل به اهداف متفاوت خود نزدیک شوند.
ناگفته نماند در آن زمان امریکا و اسرائیل تمام تلاش خود را به کار بستند تا گروه اول پیروز شود که در نهایت تلاش آنها ناکام ماند. خاویار سولانا مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپایی 30ژوئن 2002به تهران آمد.
اگرچه منظور او از این سفر فراهم آوردن دور تازه گفتگوهای فراگیر به منظور تنظیم سند همکاری اقتصادی و بازرگانی بود اما از منظر بیان خواسته ها و انتظارات حتی سنجش چگونگی برخورد سیاسی با مقامات ایرانی دگردیسی های آشکاری مشهود بود.
روز به روز این واقعیت آشکارتر می شد که در روابط بین اتحادیه اروپا و ایران تحولی عمیق شکل گرفته که مسیر این تحول راهی به سوی بهبود وضعیت ها طی نمی کند.
اکنون این اتحادیه در فقدان یک قطب بین المللی در تعاملاتش با ایران می توانست با مواضع مستقل معادلات را به شکلی دیگر رقم زند که در انتها از مزایای بی شمار آن بهره مند می شد.
شاید زمان اثبات کننده این مساله باشد که اتحادیه اروپایی فرصتی بی سابقه را از دست می داد زیرا تمامی معادلات در گرو عقلانیت سیاسی بود که نباید از آن غفلت می شد؛ عقلانیتی که باید وارد قضیه شود و مسائل اقتصادی ، هسته ای ، حقوقی و... را از منافع سیاسی تفکیک کند و موجب شود دیگران نتوانند از سوئاستفاده های مرسوم بهره برداری کنند.
طرفین اروپایی ایران همکاری های متقابل را جاده ای یکطرفه تصور کرده بودند که از بالا به وسیله بهانه های به ظاهر قانونی و خارج از موازین حقوق بین الملل ، تهران را تحت فشار قرار دهند و از پایین از فرصت طلب های موجود بهره برداری شود تا ایران را مجبور سازند امتیازهای بزرگی به اتحادیه اروپایی دهد.
از آن روزها به بعد این اتحادیه اعلام کرد گفتگو با تهران را مشروط به پیشرفت در زمینه های دیگر (تامین خواسته های این اتحادیه که در پاره ای مواقع اضافه خواهی بود) می داند.
در حالی اتحادیه اروپایی همکاری های بازرگانی و... با ایران را با مسائل سیاسی پیوند می زد که پیشتر رفتار این اتحادیه در حوزه های دیگر مانند اقتصاد و تجارت با واشنگتن متفاوت بود.
این اتحادیه خواسته یا ناخواسته در راستای استراتژی های جدید ایالات متحده حرکت می کند که دورنمای آن ، دورنمایی ناخوش برای استقلال این اتحادیه به شمار می رود. ژوئن 2003پانزده کشور عضو اتحادیه اروپا با صدور بیانیه ای به ایران هشدار دادند مذاکرات این اتحادیه از این پس مشروط به پیشرفت ایران در زمینه احترام به حقوق بشر، جلوگیری از گسترش سلاحهای هسته ای ، مبارزه با تروریسم و تغییر رفتار درباره روند صلح خاورمیانه است.
با رخ دادن چنین اتفاقاتی تحلیلگران مسائل بین المللی متوجه شدند چرخش در سیاست های اتحادیه اروپایی تا اندازه بسیار زیادی ناشی از آموزه های جدیدی است که ایالات متحده پس از 11 سپتامبر به جهان تحمیل کرده است.


بازیگران اروپایی و دیدگاه های متفاوت

به صفحات تاریخ نگاه کنیم و با دقت به روابط و مناسبات اروپایی هابا ایران توجه کنیم. آن گاه درمی یابیم سابقه این کشورها از منظر چگونگی روابط و وفاداری به تعهدات و توافقات چگونه است.
در طول تاریخ اروپایی ها بارها ایران را در بازی های خود وجه المصالحه قرار داده اند که مصادیق بارز آن را می توان عهدنامه تیلسیت ، ناپلئون و.. نام برد.
در جنگهای ایران و روسیه ، کشور انگلیس تعهدات کتبی و قراردادهای خود را به آسانی نادیده گرفت و در شرایط سختی ایران را تنها گذاشت.
به سخن دیگر آلمانها در قرارداد پتسدام در سال 1911تمام تعهدات کتبی و شفاهی را براحتی کنار گذاشتند و خود را به روسیه نزدیک کردند. سال 1939در توافقهای ریبن تروپ و مولوتوف آلمان بار دیگر به خاطر نزدیکی به روسیه توافقات خود را براحتی کنار گذاشت.
می توان موارد زیادی از نقض تعهدات ، توافقنامه ها ، پیمان نامه ها و.. کشورهای اروپا را با ایران مشاهده کرد که همگی گویای سابقه دیپلماسی اروپا با ایران است.
آیا اروپایی ها این بار هم ایران را وجه المصالحه خود با امریکا می کنند؛دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران در چند سال گذشته یک بار دیگر تجربیات و درسهای فراوانی در مذاکرات با اروپاییان فرا گرفته که دولت دکتر احمدی نژاد باید از این تجارب نهایت بهره برداری را نماید.
ایران در سالهای گذشته تفاوت دیدگاهها را میان بازیگران اروپایی و امریکایی بیش از اندازه در محاسبات خود وارد کرده و تجربه نشان داده در پاره ای مواقع نباید تفاوت اساسی میان منافع اتحادیه اروپایی و واشنگتن قائل شد زیرا اختلاف آنها اکثر موارد ساختاری نیست و بیشتر در چگونگی اعمال اسلوب های سیاسی است.
از سوی دیگر، ایران گوشه ای از مسائلی است که در سیاست خارجی طرفین دو سوی آتلانتیک قرار گرفته است. به همین دلیل ایران و هر کشور همانند باید از هوشیاری دیپلماتیک خود بهره ببرند تا مورد معامله قرار نگیرند.
برای اتحادیه اروپایی حفظ روابط با ایالات متحده مهمترین مساله در سیاست خارجی است. پس نباید از این اتحادیه انتظار داشت اولویت بندی های خود نقض کند.
وقت آن رسیده است که دستگاه دیپلماسی ایران بر باورهای خود بیفزاید که سیاست اتحادیه اروپایی با ایالات متحده درباره ایران در مورد مسائلی چون مسائل هسته ای ،مسائل خاورمیانه، حقوق بشر و... هماهنگ شده است.
در چنین شرایطی دستگاه دیپلماسی ایران نباید دچار سردرگمی در سیاست خارجی خود شود، بلکه باید با تجدیدنظرهای اساسی، دیپلماسی خود را کارآمدتر از گذشته کند تا بتواند دوست و دشمن خود را بهتر بشناسد و بر همین مبنا به یارگیری بین المللی بپردازد.
یکی دیگر از مسائلی که باید مورد توجه قرار گیرد، این است که تا چه میزان دوستان خارجی ایران عدالت را در عرصه سیاست رعایت می کنند. دولت جدید ایران در روزهای آغاز به کار خود بر این مساله تاکید فراوان ورزید که در سیاست خارجی هم به عدالت محوری توجه خاص می شود.


رویکرد جدید دولت ایران

دولت جدید ایران از مشکلات جدید و قدیم دستگاه دیپلماسی ایران واقف است و از روزهای آغازین زمامداری خود با تمام توان در حال برنامه ریزی و تدوین راهبرد برای مرتفع سازی معضلات پیچیده دستگاه سیاست خارجی است.
در دولت آقای خاتمی به مسائلی چون تنش زدایی ، اعتمادسازی ، همکاری های فراوان با دولتهای جهانی و تعامل سازنده با سازمان های بین المللی توجه ویژه شده است.
به گفته مسوولان دولت جدید این روند ادامه پیدا می کند مشروط به این که اعتماد سازی راهی یکطرفه نباشد و این مساله ای است که از سوی دولتهای دیگر باید پاسخ داده شود.
3سال پیش ، چند کشور غربی که در راس آنها ایالات متحده قرار داشت ، ادعا کردند ایران فعالیت های هسته ای - نظامی را در دستور کار خود قرار داده است.
از آن زمان به بعد، تمامی گزارش های آژانس بین المللی انرژی اتمی در پی بازرسی های گسترده و آزادانه و همچنین نتایج آزمایش های غنی سنجی اورانیوم ، نشان می دهد که در پروژه های هسته ای ایران خبری از کوچکترین فعالیت نظامی ، هسته ای نیست.
در گزارش های آژانس هسته ای ایران بارها بر صلح آمیز بودن برنامه اتمی ایران تاکید شده است ، در حالی که منطق حقوقی و کارشناسی مسائل هسته ای اصرار بر صلح آمیز بودن برنامه های هسته ای ایران دارد واشنگتن در اقداماتی تکراری از مواضع کاملا خصمانه خود دفاع می کند.
اگر مسائل سیاسی را از مسائل فنی و حقوقی پرونده هسته ای ایران بزداییم این پرونده یک سال قبل مختومه اعلام می شد.
انگلیس ، فرانسه و آلمان، 3کشوری هستند که به صورت انحصاری با ایران به مذاکره پرداختند که در آخر به دلیل عدم استقلال و عدم توانایی ارائه راهکارهای منطقی و اصولی (که مورد پذیرش هر دو طرف باشد) مذاکرات را به جایی سوق دادند که دلسردی و ناامیدی حاصل کار شد.
در چنین شرایطی ، فکرهای جدید راهگشای بن بست به وجود آمده بود که در اولین اقدام پسندیده مذاکرات از حالت انحصاری باید خارج می شد.
فضای بسته به وجود آمده در مذاکرات ایران و طرفین اروپایی (انگلیس، آلمان و فرانسه) دلیل و برهان قاطعی بود که با گسترده کردن فضای مذاکرات و رایزنی ها امکان بسیار بالایی به دست می آمد تا گرایش ها در کار حاصل شود.
پیشتر بارها هراس آن رفته بود که طرفین اروپایی مذاکره کننده با ایران تا چه میزان از پتانسیل نمایندگی سازمان های بین المللی و جامعه جهانی برخوردارند.
فناوری صلح آمیز هسته ای با ابعاد مرتبط با آن که همه آنها بستگی به پیشرفت علمی و تکنولوژی یک ملت دارد، حقی است که نه تنها ایرانیان بلکه همه ملتها و دولتهای جهان نمی توانند از آن چشمپوشی کنند.
در نظر داشته باشیم دولت اصولگرای ایران رویکردهای بین المللی خود را با توجه خاص به واقعیت گرایی و عدالت محوری تنظیم می کند؛ روندی که اگر ادامه پیدا کند موجب می شود کشورهای اتحادیه اروپایی در دراز مدت به دلیل عملکرد وابسته گرایانه به واشنگتن ابتکار عمل در منطقه خاورمیانه آرام آرام از دست بدهند.
دستگاه دیپلماسی دولت جدید (دولت خدمت) باید واقف باشد که ایران در عرصه سیاست خارجی اگر چه تاکنون موفقیت های زیادی به دست آورده اما نباید فراموش کرد در پاره ای مواقع عملکردی پر انتقاد داشته است.
استفاده از فرصتها، درک قوی تحولات و ارتقای سرعت در تصمیم گیری منطقی اندیشه سازان سیاست خارجی عواملی هستند که در این دوره موجب کارآمدتر کردن این دستگاه خواهد شد. در گذشته دستگاه دیپلماسی این واقعیت را بدرستی درک نکرده بود که می تواند از پتانسیل های حقوقی خود بویژه در محیط بین المللی به شیوه ای بسیار بهتر استفاده کند.
جمهوری اسلامی ایران تاکنون به کنوانسیون های زیادی پیوسته و بدون اغراق نتوانسته به عنوان یک عضو اصلی کنوانسیون از منافع خود بدرستی بهره برداری کند.
مصداق آن معاهده عدم گسترش تسلیحات کشتار جمعی یا ان پی تی است. در گذشته ایران نه تنها از منافعی که حق کشور است بهره برداری نکرده که حتی در بند بند آن تهران را مجبور به مصالحه ، رایزنی و تضمین کرده اند.

فرشاد فرخ زاد