مناطق آزاد جهان بر بستر تاریخ

استراتژی توسعه صادرات به جای راهبرد جایگزینی واردات در فاصله زمانی دو جنگ جهانی تا اوایل دهه 1960و با هدف جایگزین کردن تولید داخلی به جای کالاهای وارداتی شکل گرفت و بازتاب شرایط جنگی و نیز برانگیخته‌شدن احساسات ناسیونالیستی در دهه 1950 بود که به نوعی راهبرد بی‌نیازی از خارج و خودکفایی در داخل را دنبال می‌کرد.​ شکست نسبی این استراتژی در دهه‌های 1970و 1980 باعث روی‌آوری کشورهای در حال توسعه به استراتژی دیگری به نام استراتژی توسعه صادرات شد. موفقیت چشمگیر کشورهای تازه صنعتی شده خاور دور در بهره‌گیری از این استراتژی و تغییرات شتابان فناوری جهانی، به کارگیری این الگو را سرعت بخشید.

پس از جنگ جهانی دوم و تحولات اقتصادی ناشی از آن در جهان، استراتژی به‌کارگیری تجارت خارجی به عنوان عامل محرکه و نیز یکی از راهکارهای توسعه در نظر گرفته شد؛ زیرا کشورها با رشد فزاینده تغییر و تحولات فناوری به این نتیجه رسیدند که تامین همه احتیاجات کشور در داخل میسر نیست و چاره‌ای جز تجارت و مبادله کالا و خدمات با دیگر کشور‌ها وجود ندارد.

اولین منطقه آزاد تجاری جهان

اولین منطقه آزاد تجاری که هدف تاسیس آن تا حدی با اهداف مناطق آزاد به مفهوم جدید آن تطابق دارد، در سال 1888 در بندر هامبورگ ایجاد شد؛ موفقیت چشمگیر بندر آزاد هامبورگ، ایجاد مناطق آزاد دیگر را بویژه در اروپا موجب شد.

کپنهاک (دانمارک) در سال 1894، دانزیگ (لهستان) در سال 1899 و بندرهای مالمو، هانگو، فیدم و تریست در اروپا، سنگاپور، هنگ‌کنگ و ماکائو در آسیا در زمره بنادر آزادی بودند که بتدریج تا قبل از جنگ جهانی دوم ایجاد شدند.

به طور کلی تفکر حاکم بر مناطق آزاد در قبل از جنگ دوم جهانی در انبارداری، انتقال کالا از یک وسیله نقلیه به وسیله نقلیه دیگر، صدور مجدد کالا و در یک جمع‌بندی کلی در تجارت خلاصه می‌شد.

اما بعد از جنگ جهانی دوم، منطقه آزاد شانون در ایرلند را که در سال 1959برای نخستین بار با هدف جذب سرمایه خارجی، انتقال فناوری و ایجاد اشتغال برپا شد، به عنوان اولین منطقه آزاد به مفهوم امروزی آن می‌شناسند.

در این زمینه، اولین منطقه صادرات در آسیا «کاندلا» نام داشت که سال 1965 در هند تأسیس شد. اندکی بعد تایوان در سال 1966 به ایجاد منطقه پردازش «کائونسیونگ» و کره‌جنوبی در سال 1970 به تاسیس منطقه پردازش صادرات «ماسان» مبادرت کردند.

در این میان مهم‌ترین مناطق آزاد جهان، منطقه آزاد صنعتی ـ تجاری شبه‌جزیره هنگ‌کنگ است که دارای معتبرترین بندر کانتینری دنیا و یک فرودگاه بزرگ و مجهز بوده و به عنوان یک مرکز مالی معتبر بین‌المللی و ارائه خدمات بانکی در بالاترین استانداردها شناخته شده است.

منطقه آزاد «جبل علی» با توجه به وجود تسهیلات مشابه در دبی درصدد ارائه تسهیلاتی بیشتر از منطقه آزاد دبی بوده و تامین کالاهای صنعتی بازارهای کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، شبه‌قاره هند و قاره آفریقا را هدف قرار داده است. نبود محدودیت‌های ارزی، مالکیت 100 درصدی برای سرمایه‌گذاران خارجی، امکان انتقال 100درصد سرمایه و سود به خارج و معافیت مالیاتی پانزده ساله بخشی از جذابیت‌های این منطقه برای جلب سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی است.

منطقه آزاد پردازش صادرات صنایع الکترونیک «سانتاکروز» نیز که در بمبئی هند قرار دارد، یکی دیگر از مناطق آزاد مهم آسیاست. واردات کالا به این منطقه نیاز به مجوز ندارد و تجهیزات اداری بدون عوارض گمرکی وارد می‌شود و محصولات تولیدی در منطقه نیز از عوارض معاف هستند.​ واحدهای واقع در منطقه برای پنج سال متوالی از سال شروع فروش محصولات خود، معاف از مالیات هستند و انتقال سرمایه و سود آزاد بوده و می‌توانند تا 25 درصد تولید خود را به متقاضیان در بازارهای داخلی به شرطی که دارای مجوز وارداتی معتبر باشند، بفروشند.

منطقه آزاد «ویکائوی» شانگهای چین نیز از دیگر مناطق آزاد معتبر آسیا به شمار می‌رود. در این منطقه، ماشین‌آلات و تجهیزات، مواد ساختمانی، وسیله نقلیه برای تولید و حمل و نقل و همچنین کالاهای اداری که در داخل منطقه استفاده می‌شوند، مواد خام، قطعات، سوخت و وسایل بسته‌بندی برای ساختن محصولات صادراتی، کالاهای عبوری که در منطقه انبار می‌شوند و محصولات در حال صدور که در منطقه فرآروی می‌شوند، از پرداخت مالیات معاف هستند.

مناطق آزاد در ایران

به طور کلی تفکر ایجاد منطقه آزاد در ایران به اواخر دهه 40 شمسی می‌رسد که دولت وقت از کنفرانس بین‌المللی تجارت و توسعه وابسته به سازمان ملل (UNCTAD) درخواست کرد برای ایجاد بنادر آزاد در ایران تحقیق و بررسی کند. آنکتاد این بررسی را به شرکت مشاوره و مدیریت و سازمان توسعه فرودگاه آزاد شانون محول کرد.

این سازمان نتیجه کار خود را به صورت گزارشی همراه با ضمائم در سال 1350 به کنفرانس مذکور ارائه داد. در این گزارش بندرعباس به عنوان بندر آزاد اعلام شده بود ولی عملا این انتخاب صورت نگرفت و فقط به تصویب تخفیف هزینه‌های بندری در آن اکتفا شد.

در سال 1349 جزیره کیش به عنوان مرکز بین‌المللی توریستی ـ تجاری انتخاب و در سال 1351 سازمان عمران کیش برای ایجاد منطقه آزاد در جزیره، راه‌اندازی شد و بالاخره مرکز بین‌المللی جزیره کیش در سال 1356 به طور رسمی شروع به کار کرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، لایحه واردات کالا با استفاده از معافیت گمرکی به جزیره کیش در تاریخ هجدهم اسفند 1358 به تصویب شورای انقلاب رسید و در نهایت در سال 1368 براساس تبصره 19 قانون برنامه اول توسعه به دولت اجازه داده شد که در سه نقطه مرزی کشور شامل کیش، قشم و چابهار به تاسیس منطقه آزاد تجاری اقدام کند.

چگونگی اداره این مناطق در هفتم شهریور 1372 به تائید مجلس شورای اسلامی رسید و در بیست و یکم شهریور 1372 مورد تائید شورای نگهبان قرار گرفت و به این ترتیب مناطق آزاد تجاری صنعتی در ایران نیز کار خود را آغاز کردند.