جمعیت و شاخص های آن در ایران

جهان در هزاره سوم همچنان نگران رشد بی رویه جمعیت است. گرچه تلاشهای زیادی بویژه در کشورهای در حال توسعه ، برای تنظیم و تعدیل باروری و ایجاد توازن در رشد جمعیت انجام گرفته اما جمعیت جهان طی 50 سال گذشته افزایشی بی سابقه را تجربه کرده و در سال 2002 به 6.1 میلیارد نفر بالغ شده است.

کد خبر: ۷۰۹۴۸

در حال حاضر ، رشد سالانه جمعیت جهان 1.3 درصد است و انتظار می رود جمعیت جهان در سال 2050 به 9 میلیارد برسد که 98 درصد این رشد در کشورهای فقیر خواهد بود. همچنین شهرنشینی از 2.5 میلیارد در یک نسل افزایش خواهد یافت . نیمی از رشد جمعیت فعلی جهان مربوط به 6 کشور هند ، چین ، پاکستان ، نیجریه ، بنگلادش و اندونزی است و براساس آخرین آمارهای موجود 4.9 میلیارد نفر (8.3 درصد) از مردم جهان در مناطق کمتر توسعه یافته زندگی می کنند. هزاره سوم شاهد رقم بی سابقه تعداد جوانان در تاریخ است و بیش از یک میلیارد نفر از جمعیت جهان بین سنین 15 - 24 سال قرار دارند که 890 میلیون نفر از این جوانان در کشورهای کمتر توسعه یافته زندگی می کنند. این در حالی است که منابع طبیعی در مقابل این همه رشد در حال کاهش است . برنامه توسعه سازمان ملل تخمین می زند که ارزش روز طبیعت برای اقتصاد جهانی 38 تریلیون دلار در سال است و 40 درصد اقتصاد کشورهای در حال توسعه به تنوع زیستی وابسته است ؛ در حالی که این سرمایه در حال نابودی است . در کشورهای در حال توسعه موضوع جمعیت بر مبنای عناصر و مولفه های اساس جمعیتی همچون چگونگی وضعیت مرگ و میر ، موالید ، مرگ و میر اطفال ، مهاجرت و سیاست های جمعیتی مورد بررسی قرار گرفته و با توجه به این که حجم بالایی از جمعیت جهان در این کشورها سکونت دارند ، هر گونه تغییر و تحول جمعیتی در این کشورها بر کل جمعیت جهان تاثیرگذار خواهد بود. دکتر ازکیا ، متخصص در جامعه شناسی توسعه معتقد است این عدم توازن به این دلیل است که بعکس جریان رشد و کاهش جمعیت در کشورهای در حال توسعه ، رشد جمعیت مساله ای خودجوش و درون زا نبوده است و بدون آمادگی قبلی این وضعیت به آنها تحمیل شد. در واقع کنترل مرگ ومیر حاصل انقلاب علمی و فناوری است که مرز جغرافیای خاصی را نمی شناسد ولی کنترل موالید نیازمند انقلاب اجتماعی است که در جبر مرزهای جغرافیایی خاصی قرار می گیرد. به هر حال ، آنچه امروز در قالب مفاهیم توسعه یا مساله جمعیت در ایران روبه رو هستیم ، چالشهایی است که افزایش جمعیت با خود به دنبال دارد. مسائلی مثل تشدید فقر، بیکاری ، مهاجرت از روستاها به شهر و حاشیه نشینی . این مقاله در صدد است نسبت این مسائل را با وضعیت جمعیت کشور بررسی کند:
1- موالید و باروری : استقبال از تشکیل خانواده در سنین پایین ، وضع قوانین و مقررات موافق با افزایش زاد و ولد، ایجاد امیدواری به آینده و انتظار از دولت در تامین نیازهای غذایی و بهداشتی آموزشی و بالاخره شرایط ناشی از جنگ تحمیلی از جمله مهمترین عوامل ارتقای سطح زاد و ولد و به دنبال آن افزایش میزان رشد جمعیت در دهه 1355 - 65بویژه در سالهای 1358 - 62 بوده است . بالاترین سطح باروری در استان سیستان و بلوچستان و پایین ترین آن در شهر تهران بوده است. نرخ موالید خام کشور در سال 1348 حدود 46 در هزار بوده و براساس طرح اندازه گیری رشد جمعیت در فاصله سالهای 1352 - 55 به رقمی معادل 42.9 در هزار کاهش یافته است. افزایش مجدد نرخ زاد و ولد در سال 1365 نرخ خام موالید را به حدود 49.9 در هزار افزایش داده است.
2-ازدواج : ازدواج در واقع مبنای افزایش جمعیت است ؛ چرا که یکی از نتایج آن توالی نسل است. روند ازدواج های سالانه تثبیت شده در ایران از سال 1355 تا 1380 صعودی بوده و از 168 هزار مورد به 644 هزار مورد رسیده است. همچنین میزان عمومی ازدواج بین روستاییان در تمام این دوران روند کاهش شدیدتری داشته است . همچنین مهاجرت گسترده مردان جوان روستایی در جستجوی کار یا تحصیل به شهرها باعث کاهش نسبت جنسی در روستاها شده و از احتمال ازدواج زنان روستایی و میزان عمومی ازدواج در روستاها کاسته است . اساسا میانگین سن مردان و زنان در اولین ازدواج طی دوره 40 ساله در ایران افزایش داشته است. سن رسمی ازدواج طی این دوره کاهش داشته که این کاهش بین زنان چشمگیرتر از مردان است. این مساله را می توان یکی از عوامل موثر کاهش باروری (جمعیت) دانست.
3- مرگ : مرگ برعکس 2 عامل قبلی در کاهش رشد جمعیت موثر است. نرخ خام مرگ در سال 1345 حدود 16.2 در هزار برآورد شده که این شاخص در سال 1350 به رقم 15.2 در هزار کاهش یافته است . طبق بررسی های به عمل آمده از سوی وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی در فروردین 1375 ، نرخ خام مرگ کودکان زیر یک سال کشور به ترتیب 5.5 و 34 در هزار برآورد شده است . بالا رفتن دسترسی مردم به خدمات بهداشتی و ارتقای سطح آگاهی آنها همچنین کاهش میزان باروری و جوانی جمعیت در کاهش نرخهای مرگ بسیار موثر بوده است. اصولا مرگ خام با افزایش نرخ جمعیت رو به تزاید گذارد.
4- امید به زندگی : تغییرات امید به زندگی در دوره 45ساله فاصله سالهای 1325 - 80 نشان می دهد که بیشترین درصد افزایش در فاصله سالهای 1365 تا 1375 که همسویی با گذار ایران از مرحله انتقال باروری دارد ، حاصل شده است.
5- مهاجرت : مهاجرت در وضعیت جمعیت کشور تغییر ایجاد می کند و موجب افزایش یا کاهش آن می شود ، مثلا مهاجرت بی رویه روستاییان به شهر موجب تراکم جمعیت در آن شده است و یا با کاهش جمعیت در روستاها ، نظام معیشتی آن دستخوش دگرگونی شده است . بررسی های انجام شده در دهه 1365 - 75 نشان می دهد که 6 استان به ترتیب تهران ، اصفهان ، خوزستان ، قم ، سمنان و یزد مهاجر پذیرتر از دیگر استان ها بودند. قطعا تغییر کمیت جمعیت این استان ها در کیفیت زندگی آنان نیز تاثیر دارد.
6- مسکن : یکی از مهمترین آسیبها و معضلاتی که افزایش جمعیت در کشوری ایجاد می کند. مساله مسکن است. از دیدگاه جمعیت شناختی ، رشد تقاضای مسکن از رشد جمعیت ، عمومیت ازدواج و سن ازدواج تاثیر می پذیرد. میزان خانواده های هسته ای و نیز گسترده فاکتور دیگری است که در رشد تقاضای مسکن موثر است . تعداد واحدهای مسکونی مورد استفاده خانواده های ایرانی در سالهای 1365 و 1375 از 8.23 میلیون به 10.77 میلیون افزایش یافت.
7- اشتغال و بیکاری : مهمترین چالش که افزایش بی رویه جمعیت در پی دارد ، مساله اشتغال و بیکاری است افزایش جمعیت ، امکان و فرصت دستیابی به شغل را محدود می کند و میزان بیکاری در سال 1355 از 10.2 درصد به 14.25 درصد در سال 79 رسیده است و نرخ بیکاری از 5.1 درصد در سال 1355 به بالاترین حد خود معادل 15.3 درصد در سال 65 رسیده بود. البته کشور تحت تاثیر کاهش سریع باروری با افزایش جمعیت سنین کار روبه رو خواهد شد که در صورت مهیا بودن بازار کار مناسب ، شکوفایی و بالندگی اقتصادی را در پی خواهد داشت . بدیهی است رشد جمعیت بدون برنامه ریزی و مدیریت علمی از یک فرصت به تهدیدی جدی تبدیل خواهد شد که دامنه آن همه را فرا خواهد گرفت . نابرابری ، فقر، بی عدالتی ، ظلم و آسیبهای گوناگون اجتماعی ، پیامدهای رشد بی رویه جمعیت است.