تابستان ایرانی زمستان برزیلی

برای این که متوجه شوید معنی جمله نجومی بالا چیست و اصلا ماجرا از چه قرار است، فقط کافی است دو نکته را بدانید؛ اول این که منجم‌ها از گذشته‌های خیلی دور تصور می‌کردند ستاره‌ها، ماه، خورشید و سیارات همه روی کره‌ای فرضی به دور زمین می‌گردند.

درست است که امروزه می‌دانیم چنین کره‌ای واقعا وجود ندارد، ولی برای فهمیدن چگونگی تقسیم‌بندی مختصاتی آسمان ناگزیریم وجود فرضی آن را بپذیریم. پس ما کره‌ای را در نظر می‌گیریم به نام کره آسمان که ستاره‌ها به صورت فرضی روی آن قرار گرفته‌اند و ازجمله خورشید و ماه نیز ظاهرا روی آن به دور زمین می‌گردند.

دوم این که وقتی منجم‌ها در طول یک سال، جابه‌جا شدن ظاهری خورشید در آسمان را زیر نظر می‌گیرند، به دلیل گردش زمین به دور خورشید، به نظرشان می‌رسد خورشید به دور زمین می‌گردد و در نتیجه از بین ستاره‌های 12 صورت فلکی گذر می‌کند که به هر یک از آنها یک برج می‌گویند.

خورشید هر سال، ضمن این حرکت، مسیر ثابتی را می‌پیماید که به آن مسیر دایره‌البروج می‌گویند. نقطه اعتدال بهاری که پیش‌تر در موردش صحبت کردیم، در واقع محل برخورد خط استوای آسمان و دایره‌البروج است.

این که چرا این دو خط با همدیگر به اندازه 23.5 درجه زاویه دارند، علتش به انحراف 23.5 درجه‌ای راستای محور قطبین زمین از حالت قائم برمی‌گردد.

به بیان بهتر اگر زمین به صورت صاف و قائم در فضا به دور خودش می‌چرخید، استوا و دایره‌البروج زاویه‌ای بینشان تشکیل نمی‌شد و روی هم مماس می‌شدند. البته اتفاق بدی که در این حالت می‌افتاد این بود که فصل‌ها تشکیل نمی‌شدند و هر منطقه‌ای روی زمین در تمام طول سال تغییری در وضعیت آب و هوایی‌اش ایجاد نمی‌شد. بی‌شک در این حالت مسیر تحول و پیدایش حیات روی زمین خط دیگری را می‌پیمود و با شرایط امروز متفاوت بود.

از اعتدال بهاری در 29 اسفند تا انقلاب تابستانی در 31 خرداد

وقتی خورشید به نقطه اعتدال بهاری می‌رسد، درست روی خط استوای آسمان هم قرار گرفته است؛ یعنی از دو قطب شمال و جنوب آسمان که دقیقا بالای قطب‌های شمال و جنوب زمین قرار گرفته‌اند، به اندازه یکسانی فاصله دارد به معنی دیگر، اول فروردین که خورشید در نقطه اعتدال بهاری قرار دارد، برای ساکنان شهری روی خط استوای زمین، در لحظه ظهر، خورشید درست بالای سر دیده می‌شود و عمود بر خط استوای زمین می‌تابد، چون خورشید روی خط استوای آسمان که درست بر فراز استوای زمین است قرار گرفته، اما با گذشت زمان و با جابه‌جا شدن خورشید روی دایره‌البروج، بعد از سه ماه خورشید به نقطه‌ای روی دایره‌البروج می‌رسد که در نیمکره شمالی کره آسمان کمترین فاصله را از قطب شمال آسمان و بیشترین فاصله را با خط استوای سماوی دارد.

در نتیجه در این حالت ساکنان نیمکره شمالی زمین شاهد روزهای گرم طولانی و شب‌های کوتاه هستند. خورشید هر سال در سی و یکم خرداد یا اول تیر به این نقطه می‌رسد. امسال ساعت 14 و 21 دقیقه شنبه سی و یکم خرداد، خورشید به نقطه انقلاب تابستانی می‌رسد.

تفاوت رخداد انقلاب تابستانی در ایران و برزیل

در شرایطی که ما در ایران در زمان رسیدن خورشید به نقطه انقلاب تابستانی در آغاز فصل گرم تابستان قرار می‌گیریم، در کشور برزیل، تماشاگران و فوتبالیست‌هایی که از کشورهای نیمکره شمالی زمین به آنجا سفر کرده‌اند، آب و هوایی شبیه روزهای پایانی آذر و ابتدای دی را در این کشور تجربه می‌کنند، هرچند آب و هوای بیشتر شهرهای برزیل شبیه شهرهای جنوبی ایران است و خیلی سرد نیست. با این شرایط، ایرانیان حاضر در برزیل می‌توانند شب 31 خرداد، یلدا را در برزیل جشن بگیرند!

فراموش نکنید اگر زاویه چرخش زمین به دور خودش 23.5 درجه انحراف نداشت، فوتبالیستی که از شهر تهران با عرض جغرافیایی 35 درجه شمالی به شهری در برزیل با عرض جغرافیایی 35 درجه جنوبی سفر می‌کند، با وضعیت آب و هوایی یکسانی مواجه می‌شود.

نقاط مقابل هم در کره آسمان

درست در مقابل نقطه اعتدال بهاری، در سوی دیگر کره آسمان نقطه اعتدال پاییزی را داریم که خورشید هر سال سی و یکم شهریور یا اول مهر به آن می‌رسد. اینجا نیز طول مدت شبانه روز، شرایط دمایی و بسیاری از شاخص‌های دیگر نجومی وضع مشابهی با روز اعتدال بهاری دارد. زیرا باز هم وقتی خورشید روی نقطه اعتدال بهاری قرار گرفته، از دو قطب شمال و جنوب آسمان فاصله یکسانی گرفته است.

از طرف دیگر درست مقابل نقطه انقلاب تابستانی، نقطه انقلاب زمستانی را در کره آسمان داریم که هر سال خورشید در سی‌ام آذر یا اول دی به آن نقطه می‌رسد. از آنجا که در این زمان خورشید بیشتر از هر زمان دیگری در طول سال در نیمکره جنوبی آسمان پیشروی کرده است، برای ساکنان نیمکره شمالی زمین، طول روز به کوتاه‌ترین حد ممکن می‌رسد و طول شب به بیشترین مقدار افزایش می‌یابد. از این زمان به بعد است که زمستان برای ما در نیمکره شمالی زمین آغاز می‌شود. شب یلدا درست در همین زمان واقع شده است، اما جالب است توجه داشته باشیم همان هنگام که خورشید در اول دی به نقطه انقلاب زمستانی می‌رسد، مردم ساکن در نیمکره جنوبی زمین و در کشورهایی مثل برزیل، آفریقای جنوبی و استرالیا در آستانه فصل گرم تابستان قرار گرفته‌اند.

شاید این سوال شما هم باشد که چرا اسامی نقاط انقلاب و اعتدال در کره آسمان فقط با وضع فصلی نیمکره شمالی زمین انطباق دارد؟ دلیلش این است که این اسامی را هزاران سال پیش منجمانی انتخاب کرده بودند که خودشان در نیمکره شمالی زمین و در کشورهایی مثل ایران، یونان، روم، مصر و چین ساکن بودند. در واقع آن زمان آنها از وجود سرزمین‌هایی در آمریکای جنوبی و استرالیا آگاهی نداشتند.

امروز هرچند برزیلی‌ها در آستانه زمستان قرار دارند، در حالی مهیای جشن شب یلدا می‌شوند که می‌‌دانند خورشید ساعت 14 و 21 دقیقه شنبه سی و یکم خرداد به نقطه انقلاب تابستانی می‌رسد.

کاظم کوکرم/ مدرس نجوم رصدی