رفاه در فرهنگ خودشیفتگی

شاید اگر از کارگران صنعتی قرن‌ها هجدهم و نوزدهم میلادی در کشورهای انگلستان و آلمان می‌پرسیدیم که رفاه به چه معناست، پاسخ می‌دادند که توانایی داشتن یک سرپناه کوچک و نیز غذایی که ما را زنده و به قدری توانا نگه دارد که بتوانیم کار کنیم، اما امروزه رفاه نه فقط برای مردم این کشورها، بلکه حتی برای مردم بسیاری از کشورهای نه‌چندان توسعه‌یافته، معنایی وسیع‌تر یافته، معنایی که هر روز بر حجم الزامات آن افزوده می‌شود. امروزه تعریف رفاه، به کوتاهی یک روز اعتبار دارد، چراکه روز بعد، وسایل و امکاناتی جدید ابداع می‌شود و تعریفی جدید از مرفه و غیرمرفه همراه خود می‌آورد.

کمتر از 40 سال پیش، در تهران، پایتخت کشورمان داشتن یک تلویزیون رنگی از نشانه‌های ثروت و رفاه محسوب می‌شد و تعداد قابل توجه جامعه ایرانی از عهده تهیه چنین امکانی ناتوان بودند. حتی اواخر دهه 60 و اوایل دهه 70، تلویزیون‌های سیاه و سفید در بین بسیاری از خانواده‌های ایرانی عمومیت داشت و گویندگان برنامه‌های ورزشی، برای تشخیص دو تیم رقیب برای بینندگانی که از تلویزیون سیاه و سفید به تماشای مسابقه می‌نشستند، نشانه‌هایی را ذکر می‌کردند، اما امروزه، تلویزیون رنگی یا حتی ال‌سی‌دی، دیگر علامت رفاه و ثروت محسوب نمی‌شود؛ چراکه تلویزیون وسیله‌ای عمومی است که بیشتر خانواده‌ها برای خرید نمونه مطلوبی از آن اقدام می‌کنند. امروزه رفاه با نشانه‌های دیگری تعریف می‌شود، نشانه‌هایی که دال بر در اختیار داشتن وسایل بسیار خصوصی است، مثلا وسایلی چون اتومبیل آخرین مدل شخصی، لپ‌تاپ و تبلت روز بازار کامپیوتر، آخرین مدل گوشی تلفن همراه شرکت‌های معروفی چون اپل و سامسونگ و....

بنابراین ملاک‌های «رفاه»، از امکانات عمومی، به سمت امکانات خصوصی تمایل یافته است. این از تبعات وضع اقتصادی‌ای است که امروزه در چارچوب آن زندگی می‌کنیم. اقتصاد سرمایه‌داری امروز، مبتنی بر توسعه نگرش خودشیفتگی است. افراد به خودشیفتگی و دم غنیمت‌شماری تشویق می‌شوند. سرمایه‌داری امروز، افراد را به عطش همیشگی سوق می‌دهد. افراد مدام منتظر هستند تا فلان برند تجاری، محصولی شگفت‌آور معرفی کند تا یکی دیگر از زحمات روزمره‌شان را بکاهد. هر روز انسان‌ها به کمتر کار کردن تمایل پیدا می‌کنند و تکنولوژی‌های جدید، عهده‌دار کارهای خصوصی روزمره ما می‌شود. سرگرمی‌های ما نیز با فناوری‌ها خصوصی می‌شود و دیگر نیاز نیست به دنبال دوستی بگردیم که به همان بازی‌ای که ما علاقه داریم، علاقه داشته باشد، تکنولوژی فضای سرگرمی و بازی ما را کاملا خصوصی و به دلخواه خود ما طراحی می‌کند. ما به دیگران نیاز نداریم و می‌‌توانیم تا دلمان می‌خواهد خودشیفته باشیم و به ارضای امیال و علاقه‌های شخصی خود بپردازیم.

رفاه در این وضع، با رفاه آرمانی مدنظر کارگران صنعتی قرن هجدهم و نوزدهم بسیار فاصله دارد. از تفاوت‌های این دو تعریف از رفاه، در میزان گستردگی و عمومیت آنهاست. رفاه مدنظر کارگران قرن نوزدهم، مفهومی بود که مشترک بین همه انسان‌ها بود. هر انسانی در صورت داشتن مسکن و غذا، مرفه بود، اما رفاه به معنای امروزی، مفهومی کاملا شخصی است، به عبارت دیگر، به تعداد افراد، از رفاه تعریف وجود دارد. چراکه دیگر ملاک‌های رفاه، تامین نیازهای مشترک انسان‌ها نیست، بلکه ملاک‌های رفاه، تامین نیازها و امیال کاملا سلیقه‌ای افراد است. هر فرد علایقی معین دارد و از فناوری‌های جدید انتظارات معینی دارد و در صورت حصول آنها خود را مرفه می‌داند. این اوج خودشیفتگی در تاریخ بشر است.