چشم‌اندازهای تشیع دوازده امامی

از آنجا که تفکر ایرانی ـ شیعی خارج از ایران بدرستی شناخته نشده است، کربن می‌کوشد در این مجموعه چهار جلدی، اوصاف معنوی اسلام ایرانی را که به نظر وی اوصاف تشیع و اشراق‌ است معرفی و شرح نماید، به این منظور وی جلد اول این اثر را به یکی از اوصاف اصلی این تفکر یعنی تشیع دوازده امامی اختصاص داده است.

جلد اول با پیشگفتار مترجم آغاز می‌شود و پس از آن مقدمه‌ای به قلم مولف آمده است و در ادامه فصول هفتگانه کتاب قرار می‌گیرد.

عنوان فصل اول، تشیع و ایران زمین است. در این فصل سعی شده است ویژگی‌های اساسی تشیع توضیح داده شود و سپس سوءفهم‌ها و پیشداوری‌هایی که در این زمینه شده است بیان و به آنها پاسخ داده می‌شود.

مفهوم و معنای تشیع دوازده امامی عنوان فصل دوم است، نویسنده در این فصل به توضیح مفاهیم اساسی در تشیع می‌پردازد: آموزه‌های معنوی شیعه، شامل مواردی چون تأویل قرآن کریم، سیر از ظاهر به باطن وحی الهی، فکرت خدایی که در ذات خویش ناشناختنی، دست‌نیافتنی و بدون اسم و رسم است، تجلی خداوند در ملکوت یا عالم علوی 14 وجود نورانی (چهارده معصوم)، اشاره به دایره نبوت و دایره ولایت و نیز چهار دوره اصلی در تاریخ تشیع و بالاخره در پایان این فصل تناقض‌های فراروی اسماعیلیه و تشیع دوازده امامی توضیح داده شده است.

فصل سوم با عنوان پیکار معنوی تشیع به بعد معنوی تشیع اشاره می‌کند و این‌که نقش اصلی ائمه و تعالیم ایشان اختصاص به امور معنوی و شرح حقیقت روحانی نبوت دارد و منظور ائمه(ع) به هیچ وجه برپا کردن یک نظام صرفا دنیوی و جاه‌طلبانه برای کسب مقاصد دنیایی نیست و به همین دلیل خود ائمه(ع) به اصحابشان هشدار داده‌اند امرشان دشوار است و برای برداشتن بار آن باید دل‌های آزموده شده برای ایمان داشت.

بنابراین همواره گروه‌هایی بوده‌اند که در برابر تعالیم ائمه(ع) و شیعه موضع گرفته و به مقابله با آن پرداخته‌اند که شرح این رویارویی‌ها در فصل سوم آمده است.

در فصل چهارم کتاب، قدسی و شیوه تأویل آن مورد بررسی قرار گرفته است. کربن در این فصل یک بحث عمیق فلسفی را مطرح می‌کند، می‌توان گفت برای اولین بار در قالب مباحث فلسفه تطبیقی، تفاوت‌های بین هرمنوتیک نزد فیلسوفان غربی و تاویل متون شیعی نزد اهل معنای شیعه مطرح شده است. فصل‌های اول تا چهارم به نوعی مقدمات و تمهیداتی برای ورود به مباحث فصل پنجم است.

طریقت باطن و تاویل، عنوان فصل پنجم است که در واقع اساسی‌ترین فصل کتاب محسوب می‌شود. مطالب دو فصل انتهایی کتاب نیز نتیجه مباحث فصل پنجم است.

چهارده معصوم(ع) در تمام پله‌های نردبان عوالم، ظهورات و تجلیاتی دارند، «حقیقت محمدیه» مرتبه به مرتبه، مقام به مقام، در عین حال به صورتی جدایی‌ناپذیر از نوری که سر باطن، او را عیان می‌سازد، متجلی شده است. این نزول و تجلی در چهار مقام در حدیثی از امام صادق(ع) بیان شده‌ است که در سطور بعدی به آن اشاره خواهد شد. «قرآن ازلی عالم به عالم نازل می‌شود، تحولی در آن ایجاد می‌گردد که به موجب آن از حالت «کتاب مثالی» با ماهیت عقلی محض‌اش، به حالت کتاب مادی درمی‌آید و این کتاب در عالم‌ ما حاوی اسرار عوالمی است که از آنها نازل شده است. به این ترتیب امامت نیز با نزول حقیقت محمدی و کتاب در همه مقامات یا مواضع که غایت حکمت الهی، شناختن آن مقامات است، همراه است.

شناخت این عوالم، همان عرفان یا «گنوس» است، زیرا این شناخت، عروج دوباره، بازگشت به این عوالم است. راهنمای این تاویل امام است.

عنوان فصل ششم، نبوت و امامت است. درواقع، این فصل شرح مفصل مطالب طرح شده در فصل دوم کتاب است، در این قسمت نحوه ارتباط نبوت و امامت و طبقه انبیا و ولایت مورد بررسی قرار گرفته است و نقش و جایگاه ولایت براساس تعریف آن در تشیع تبیین شده است. طبق اعتقاد شیعی، ولایت اصل و اساس نبوت است یا به تعبیری دیگر ولایت باطن نبوت است. در این فصل عمدتا بحث درباره ظهور حقیقت محمدی و مراتب آن در مرتبه ناسوت و حضور زمینی‌شان است.

در آخرین فصل کتاب، فصل هفتم، با عنوان معنای امام در معنویت شیعی، براساس طرح مابعدالطبیعی وجود، حقیقت محمدیه و ظهوراتش، معنای امام، نقش و جایگاه امام از منظر معنویت شیعی تبیین می‌گردد.

براساس مابعدالطبیعه وجود چهارده معصوم(ع) در مورد نقش امام می‌توان گفت:

«بدون امامت در برابر خدای ناشناختنی (کنز مخفی) جز شیوه الهیات تنزیهی هیچ راه دیگری نمی‌توان در پیش گرفت. اگر خدای ناشناختنی موضوع معرفت و موضوع محبت قرار بگیرد، ... مظهری است که به واقع عیان شده است، امام همین وجه عیان شده، همین مظهر است. خداوند جز در قالب ظهورش، موضوع معرفت و محبت قرار نمی‌گیرد. این مظهر همان امام است.»

کربن براساس روایت «من عرف نفسه فقد عرف ربه» نتیجه می‌گیرد، «دو مفهوم امام و خود می‌توانند جایگزین و جانشین هم شوند، یعنی شناخت امام خویش عین شناخت خویش و شناخت خویش عین شناخت امام خویش است و این به معنای شناخت پرورگار خویش است» باید گفت این مطلب اوج فکرت معنوی و باطنی شیعی است و از اهمیت بسیاری برخوردار است، چنانکه کربن این آموزه‌ها را به شکل بسیار دقیق و طرز جامع‌تری در مجلد چهارم کتاب اسلام ایرانی در دفتر هفتم که به شرح احوال امام غایب اختصاص دارد،‌ مطرح نموده است.

جلد اول کتاب اسلام ایرانی که در شناخت تشیع دوازده‌ امامی اثری بسیار مهم و تاثیرگذار برای دوستداران تشیع است، به قلم دکتر انشاالله رحمتی، استاد دانشگاه و عضو هیات‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی از زبان فرانسوی به زبان فارسی ترجمه و به همت نشر سوفیا منتشر شده است.

از جمله ویژگی‌های بارز ترجمه، مراجعه مترجم به متون و منابعی است که مبنای مولف در تالیف کتاب بوده است. از سویی به جهت کثرت و گستردگی این متون و منابع که برخی از آنها هنوز به چاپ نرسیده‌ است و از سوی دیگر به جهت شیوه نویسنده درنقل مطالب (که عمدتا بدون اشاره به آدرس و مشخصات منابع و حتی در اغلب موارد حتی بدون ذکر نام نویسنده صورت گرفته است)، کار مراجعه به این متون را بسیار سخت، پیچیده و طاقت‌فرسا می‌نماید، با این حال مترجم بر این مهم فائق آمده و تمام این متون و منابع را از نظر گذرانده است. همچنین در مواردی که لازم بوده است متن عربی این متون را نیز به همراه ترجمه فارسی آنها در متن آورده است. مترجم همچنین توضیحاتی که می‌تواند خواننده را در فهم مقاصد متن یاری دهد، به صورت پانوشت در انتهای صفحه اضافه کرده است.