موذیانی که تاریخ را می جوند

اولین و متداولترین روش مبارزه با موریانه ها استفاده از سموم شیمیایی است. بدین منظور و به طور معمول از سموم کلره و ارگانوفسفره استفاده می شود که بسیار با دوام و برای انسان خطرناک هستند.

مطالعه موریانه هایی که در زیرزمین فعالیت می کنند، در محیط آزمایشگاهی و کنترل شرایط زیستی آنها کار بسیار مشکلی است. رحیم زاده که حدود یک سال و نیم در حال مطالعه و بررسی اثرات قارچها روی کنترل بیولوژیکی موریانه ها بوده است هر کلونی را دارای فرمول خاصی می داند. این فرمول به عنوان رمز عبور افراد گروه محسوب می شود. به همین دلیل ، دو کلونی در شرایط آزمایشگاهی در صورتی که در مجاورت یکدیگر قرار گیرند، به عنوان دشمن تلقی می شوند و با یکدیگر می جنگند. پس ضمن بررسی جداگانه اعضای هر کلونی میزان دوز قارچ نیز نباید از حد خاصی بیشتر باشد؛ چرا که در این صورت موریانه حامل ، فرمول زنگ خطر ترشح می کند و ضمن اعلام وضعیت اضطراری از سوی سربازان کلونی که او را به عنوان عامل خارجی و دشمن می دانند از بین می رود. بنابراین در آزمایشگاه دوز قارچ تا حدی کاهش پیدا می کند تا عکس العملی در پی نداشته و بتدریج و پس از ورود به کلونی باعث مرگ موریانه حامل شود.

بخصوص این که این سموم در فضای خانه و در تماس مستقیم با انسان به صورت بخار وجود دارند. مهندس حمیدرضا رحیم زاده ، کارشناس ارشد حشره شناسی پزشکی و مبارزه با ناقلان درباره عوارض ناشی از مصرف این سموم می گوید:
علاوه بر حساسیت های متفاوت و مسمومیت های شدید این مواد شیمیایی اثر تجمعی دارند و در بروز انواع سرطان ها نقش دارند. روش دیگر مبارزه استفاده از گاز متیل بروماید است ؛ که علاوه بر تهدید سلامت انسان اثرات مخربی هم بر لایه ازن دارد.
به همین دلیل استفاده از آن در بسیاری از مناطق منسوخ شده است. در عوض آن از گازی دیگر استفاده می شود. در این روش مبارزه ابتدا خانه را با یک چادر برزنت می پوشانند و سپس منافذ را مسدود کرده و لوله گاز را به مدت 24تا 48ساعت در منزل می گذارند. ایجاد سد دفاعی نیز از دیگر روشهای کنترل موریانه هاست.
برای ایجاد این سدها ابتدا زمین را به فاصله 30 سانتی متری سوراخ کرده و در هر سوراخ 4 تا 6 لیتر سم خالص تزریق می شود، که علاوه بر عوارض انسانی ، خطرات بسیار شدید زیست محیطی نیز در این روش وجود دارند. ضمن آن که تمام سموم مصرفی در کشور وارداتی هستند.
در نتیجه هزینه زیادی صرف خرید آنها شده و در روشهای مبارزه متداول فعلی علاوه بر خطرات مختلف از لحاظ اقتصادی نیز متضرر می شویم.
نباید فراموش کرد کلیه روشهای فوق به عنوان راهی برای مبارزه و کنترل قطعی محسوب نمی شود و تنها موریانه ها را در سطح از بین می برند، در حالی که کلونی همچنان در زیر زمین وجود دارد و قلب زاینده آن یعنی ملکه همچنان در حال زادآوری است.

طبیعت علیه طبیعت

استفاده از قارچها روش جدید بیولوژیکی است ، که می تواند جایگزین بسیار مناسبی برای کلیه روشهای نامناسب مبارزه و کنترل موریانه ها باشد. در این روش از نوعی قارچ ناقص مشابه قارچهایی که به صورت کپک روی نان دیده می شوند، استفاده می شود.
رحیم زاده، پژوهشگر این طرح درخصوص کارآیی این نوع مبارزه می گوید: این قارچها برای اولین بار در ایران مورد مطالعه و آزمایش قرار گرفته اند، در حالی که بیش از 40 سال از مصرف آنها به منظور کنترل موریانه ها در کشورهای پیشرفته ای همچون استرالیا، کانادا، امریکا و... می گذرد.
مبارزه با این روش قطعی است ، چرا که تنها عاملی است که می تواند درون کلونی رسوخ کرده و ملکه را نیز مبتلا کند و از آنجا که نابودی ملکه به معنای انهدام کلونی است در نتیجه ، به شیوه ای کاملا استثنایی قادر به کنترل موریانه هاست.
علاوه بر اثر بسیار مثبت این قارچها که حدود صددرصد است ، از لحاظ زیست محیطی نیز هیچ آلودگی و مشکلی ایجاد نمی کند.
سازمان حفاظت محیط زیست امریکا این قارچ را تایید می کند، به طوری که اگر وارد جیره غذایی انسان حتی نوزاد هم بشود، هیچ خطری در پی نخواهد داشت. نیاز زیستی این قارچ کاملا با شرایط زیستی موریانه ها متناسب است و در شرایط دمایی و رطوبتی مشابهی رشد می کند.

انگلی که همچون ویروس پخش می شود

با استفاده از روش کدگذاری TTR به جای سمپاشی، اطراف خانه ای که در معرض هجوم موریانه است به فاصله 40 تا 50سانتی متر به عمق 40 سانتی متر سوراخ می شود.
رحیم زاده می افزاید: در این سوراخها لوله های پولیکا را که محتوی مواد سلولزی و جاذب است ، قرار می دهیم و روی آنها را می پوشانیم.
پس از گذشت مدت زمان مناسب مواد سلولزی که دیگر مملو از موریانه هستند به آزمایشگاه منتقل می شوند. موریانه های کارگر که بیشترین ، موثرترین و مجهزترین عضو کلونی هستند را جدا و با دوز مناسب محلول سوسپانسیون قارچ تیمار می کنیم.
این موریانه ها را در ظروف مخصوص آزمایشگاهی قرار داده ، سرون ژرفیاتور که دما و رطوبتی مشخص و قابل تنظیم دارد، می گذاریم و هر 10 تا 12 ساعت آنها را بررسی و مطالعه می کنیم.
در این شرایط اسپور قارچ شروع به جوانه زدن می کند، از طریق منافذی که روی پوست موریانه وجود دارد وارد بدن این حشره می شود و مانند یک انگل عمل می کند.
اسپور قارچ از طریق دسیسه های خود وارد جریان خون موریانه می شود و با تولید سم توکسین بتدریج باعث فلج شدن ، بی حالی و در نهایت مرگ موریانه می شود. کل این مراحل حدود 2 تا 3 روز به طول می انجامد.
در طول این مدت با توجه به میزان مناسب قارچ ، تماس مداوم و شیوه تغذیه ای دهان به دهان موریانه ها، اسپورها بین آنها انتقال می یابد و در نهایت ، بدون آن که سربازان محافظ ملکه تشخیص دهند قارچ به ملکه نیز سرایت می کند.

بهاره صفوی