تغذیه شیرخواران از بدو تولد تا یک سالگی

آمارهای منتشر شده در ایران نشانگر آن است که از هر کودک زیر 5 سال یکی دچار سوءتغذیه است ، این آمار خود کافی است تا ما نگاه جدی تری به مقوله «تغذیه» داشته باشیم.

کد خبر: ۶۰۶۶۳

سوءتغذیه از علل اصلی اختلال در رشدونمو شیرخواران وکودکان و تهدید کننده اصلی سلامت عزیزان ما هستند.

آقای دکتر! تغذیه نوزاد بعد از تولد از چه زمانی صورت می گیرد؛

امروزه معمولا حداکثر تا 2 ساعت اول تغذیه با شیرمادر را شروع می کنند. یعنی بعد از این که حفرات دهان و بینی نوزاد تمیز شد و با مطمئن شدن از بازبودن مجاری تنفسی و بینی ، تغذیه با شیرمادر آغاز می شود.

شیر مادر چه ویژگی ها و امتیازاتی دارد؛

در شیرخشک یک سری موادی اضافه شده است که در شیر مادر نیست. به عنوان مثال ویتامین های A وD ، که وقتی نوزاد از شیر مادر استفاده می کند به تغذیه نوزاد اضافه می کنیم و یا «آهن» ، که بعد از 6 ماهگی به شیرخوار می دهیم. و اما مزیت ها و امتیازات شیر مادر که بسیار هم مهم است: اول این که ما در طول زندگی مبتلا به بیماری هایی شده ایم که سیستم دفاعی بدن ما در برابر آنها با تولید انواع آنتی بادی ها ایجاد ایمنی کرده است ، با تغذیه از شیر مادر این عوامل دفاعی به شیرخوار منتقل می شوند. بنابراین احتمال ابتلا به بسیاری از بیماری ها از جمله بیماری های گوارشی مثل اسهال و نیز عفونت های دستگاه تنفسی کاهش می یابد. به علاوه ، شیر مادر همیشه در دسترس ، کامل ، استریل و مناسب نیازهای شیرخوار است. امتیاز دیگر و شاید مهمترین آنها ، مزیت های روحی روانی تغذیه با شیر مادر می باشد ، که امروز به خوبی شناخته شده است.

مکمل های ویتامین و آهن چه موقع و به چه صورت توصیه می شود؛

از 2هفتگی به بعد معمولا مکمل های ویتامین A و D را به تغذیه کودک اضافه می کنیم. هر نوزاد روزانه 400 واحد ویتامین D و 1500 واحد ویتامین A نیاز دارد. یعنی معادل روزانه 20قطره از بسته بندی های ویتامین D+A موجود در ایران یا 25 قطره از مولتی ویتامین های رایج. از قطره های دیگری که آهن نیز به آن افزوده شده است ، قاعدتا استفاده نمی کنیم. آهن حداقل از 6 ماهگی به بعد برای شیرخوار لازم می شود. ولی اگر مادر بخواهد از قطره مولتی ویتامین + آهن استفاده کند 30 قطره روزانه لازم است تا ویتامین های A و D به مقدار لازم تامین شود. البته همان طور که ذکر شد اصولا تا قبل از 6 ماهگی فقط از همان ویتامین های A و D به عنوان مکمل استفاده می شود و بعد از 6 ماهگی «آهن» به مقدار 10 قطره به تغذیه شیرخوار اضافه می شود.

آیا مواردی برای منع مصرف شیر مادر وجود دارد؛

بله. به عنوان مثال مادرانی که به بیماری های بدخیم مبتلا شده اند و در حال مصرف داروهای شیمی درمانی هستند ؛ مادران مبتلا به سل فعال و پیشرفته ، تب تیفوئید و یا حتی بروسلوز (که در بعضی از مقالات ذکر شده است) نباید از شیر خود برای تغذیه شیرخوار استفاده کنند.

چه تغذیه مناسبی را برای مادران شیرده لازم می دانید؛
برنامه تغذیه ای مشخص و ویژه ای لازم نیست ، همان تغذیه طبیعی و کافی را که مادر معمولا دارد مناسب است. البته اگر بچه حساسیتی نداشته باشد بهتر است روزانه مادر یک لیوان شیر گاو مصرف کند تا املاح و موادی که از طریق شیر دادن از دست می دهد به مقدار زیادی بتواند جبران کند. میوه جات ، غذای پروتئینی به حد کافی ، همگی لازم اند ولی لزومی ندارد که برنامه غذایی خاصی را به خانواده تحمیل کنیم.

چه شرایطی در زمان شیردهی مادر باید رعایت شود؛

در محیط خانواده باید آرامش حکمفرما باشد. هر چه مادر در شرایط کم استرس تر باشد و فشار روحی کمتری به او تحمیل شود، شیر او به لحاظ کیفیت بهتر و نیز فراوان تر است. حتی در مورد حیوانات نیز یک سری از تحقیقات انجام شده است به طوری که وقتی در محیط آرام و همراه با موزیک ملایم قرار گرفته اند تولید شیر بهتر و بیشتری داشته اند که این نتیجه حائز اهمیت است. به علاوه مادر قبل از شیر دادن از تمیز بودن پستان اطمینان داشته باشد. به طوری که پستان را با آب گرم و صابون شستشو داده ، با دستمال تمیز خشک کرده و سپس شیر بدهد. اگر عملا این کار برای او مقدور نباشد لااقل روزانه یکبا ر، شستشوی ناحیه پستان را انجام بدهد.

در صورتی که به هر دلیل شیرخوار از شیر خشک برای تغذیه استفاده می کند چه نکات مهمی را در این زمینه لازم به ذکر می دانید؛

یک سری شیرخشک های اختصاصی برای بیماری های خاصی وجود دارد که البته این موارد جزوبحث ما نیستند اما مصرف شیرخشک های معمول را برای بچه به مقدار 150cc به ازای هر کیلوگرم وزن او ، در روز حساب می کنیم و بعد تقسیم بر 8 قسمت. (هر سه ساعت یک وعده) البته تعداد این تقسیمات متناسب با میزان طلبیدن شیرخوار است. مثلا نوزادی با وزن 3.2کیلوگرم روزانه 480 cc شیرخشک (3.2*150) و اگر تقسیم بر 8 وعده شود (480 تقسیم بر60=8)در هر وعده 60 cc شیرخشک لازم دارد. هر پیمانه شیرخشک را در 30cc آب جوشیده ولرم شده (در حدود دمای بدن مادر) حل می کنند. در شروع با 30cc و بعد 60cc در هر وعده و بعد رفته رفته با توجه به افزایش وزن مقدار شیرخشک لازم در هر وعده افزایش می یابد. تا 5 ماهگی هر سه ساعت وعده های غذایی شیرخوار در نظر گرفته می شود و بعد از آن وعده نیمه شب (مثلا 3 بامداد) را حذف می کنیم تا فرصت کافی برای استراحت و خواب مادر و شیرخوار فراهم شود.

آیا در زمان بیماری شیرخوار به عنوان مثال «اسهال» باید شیردادن قطع شود؛

خیر به هیچ وجه. شیر مادر یا حتی شیرخشک را ادامه می دهیم و اگر نیاز به مصرف ors باشد (در شرایطی که می تواند از طریق خوراکی ors را تحمل کند) آن را طبق دستور پزشک علاوه بر شیر مادر به تغذیه شیرخوار اضافه می کنیم. نکته آخر و مهمترین نکته ای که در اینجا باید یادآوری شود این است که شیر تنها منبع تغذیه شیرخوار سالم تا 6 ماه اول زندگی است و در این مدت (غیر از مکمل های ویتامین A و D که ذکر شد) هیچ ماده دیگری حتی آب برای خوراک شیرخوار لازم نمی باشد.

غذای تکمیلی برای شیرخوار چه زمانی باید آغاز شود؛ و این غذا چه ویژگی هایی را باید داشته باشد؛

معمولا از پایان 6 ماهگی ، از اول 7 ماهگی غذای کمکی را باید آغاز کرد. از اختصاصات غذای کمکی این است که باید مقدار پروتئین و انرژی آن زیاد و حجم آن کم باشد. غذای کمکی باید بموقع بعد از 6 ماهگی شروع شود ، نه دیرتر و نه زودتر.

چه غذایی را برای آغاز تغذیه کمکی مناسب می دانید؛ و بعد از آن برنامه غذایی چیست؛

غذای مناسب ، «فرنی» است ، تهیه شده از آرد برنج و ترجیحا با شیر مادر ، البته از شیر پاستوریزه هم می توان استفاده کرد. یک قاشق چایخوری آرد برنج ، نیم قاشق چایخوری شکر و 5 قاشق چایخوری شیر مادر. اگر از شیر مادر استفاده نمی شود ، شیر را 20 دقیقه جوشانده ، تا مواد آلرژن (حساسیت زا) و پاتوژن (بیماری زا) احتمالی از بین بروند. تغذیه با فرنی را از یک قاشق مرباخوری شروع می کنیم ، روز دوم 2 قاشق و... و روز چهارم ، 4 قاشق ، آنها را به چند وعده در روز تقسیم می کنیم (مثلا 4 قاشق را در 4 وعده در روز می دهیم) روز پنجم و ششم به 8 قاشق و بعد 12 قاشق در روز افزایش می دهیم.
هفته دوم غذای دیگری را اضافه کرده کرده تا هم موادغذایی مختلفی به شیرخوار برسد و هم ذائقه او تقویت شود. با حریره بادام شروع می کنیم. بادام را خیس کرده پوست آن را جدا کرده و به صورت حریره همراه با شکر و شیر به شیرخوار می خورانیم (همانند روش تهیه فرنی). یک قاشق حریره باید به تغذیه فرنی قبلی اضافه شود و بعد کم کم مقدار حریره را زیادتر می کنیم تا هفته آخر ماه هفتم. اکنون نوبت «سوپ» است. سوپ شامل یک تکه گوشت مرغ یا گوشت قرمز (ترجیحا گوسفند) بعلاوه مقداری برنج و مقداری هویج است ، بدون نمک و ادویه. آنها را خوب پخته و آسیا کرده ، با قاشق مرباخوری به شیرخوار می دهیم.

با تغذیه از شیر مادر عواملی دفاعی بدن مادر (انواع آنتی بادی ها) به شیرخوار منتقل می شود. به علاوه شیر مادر همیشه در دسترس بوده و کامل و استریل است

سوپ را در یخچال می توان تا 24 ساعت نگه داشت. در ابتدا از یک قاشق مرباخوری آغاز کرده و بعد مقدار آن را ذره ذره اضافه می کنیم. مرحله بعد اضافه کردن «زرده تخم مرغ» به تغذیه شیرخوار است. یعنی از اول ماه هشتم تخم مرغ را پخته ، زرده آن را جدا می کنیم ، روز اول در حدود یک نخود زرده را در شیر مادر یا آب ولرم حل کرده به شیرخوار می دهیم تا این که کم کم این مقدار را بیشتر کرده و در عرض 10 روز به یک زرده کامل می رسانیم. وقتی به یک زرده کامل رسید ، یک روز در میان یک زرده یا روزی تا نصف زرده تخم مرغ را به شیرخوار می دهیم (یعنی هفته ای 2 تا 3 زرده کامل تخم مرغ). از دادن سفیده تخم مرغ تا یکسالگی به دلیل ایجاد حساسیت خودداری می کنیم.
گاهی اوقات وقتی مادر می بیند بچه تخم مرغ یا سوپ را نمی خورد ، به آن نمک یا ادویه اضافه می کند که این کار غلطی است. مادر چون خودش تخم مرغ با نمک می خورد ، می خواهد بچه را هم عادت دهد. ما به تجویز نمک به غذای شیرخوار قبل از یکسالگی اصلا علاقه نداریم زیرا احتمال این که کودک در آینده دچار پرفشاری خون شود، بالا می رود.
در مورد سوپ بعد از 8 ماهگی سبزیجاتی مانند جعفری و لوبیا سبز را می توان اضافه کرد و نیز عدس و ماش. بعد از پایان 10 ماهگی هم غلات را به سوپ اضافه می کنیم تا غنی تر شود. از 11-12 ماهگی می توان از برنج کته ای که با آب گوشت درست شده است ، استفاده کرد. سابق بر این برنجی که شسته و تمیز شده بود را در داخل پارچه تمیزی قرار می دادند و سپس آن را داخل آبگوشت می گذاشتند بعد مدتی برنجها مواد آبگوشت را جذب کرده و باد می کردند که خیلی خوشمزه و مقوی هم بود و آن را به کودک می دادند.

چه موقع از آب میوه می توان استفاده کرد؛

دادن آب میوه از اول 10 ماهگی آغاز می شود. با یک قاشق مرباخوری شروع می کنیم. در ابتدا آن را با آب جوشیده سرد شده نصف نصف رقیق می کنیم. بعد 2هفته خود آب میوه را به شیرخوار می توان داد و از 11ماهگی خود میوه های فصل را که کاملا شسته و پوست آن جدا شده به صورت له شده به کودک می دهیم.

چه غذاهایی را قبل از یک سالگی نباید مصرف کرد؛

توت ، خربزه ، سفیده تخم مرغ که ایجاد حساسیت می کند ، آلبالو، گیلاس ، عسل (به دلیل احتمال بوتولیسم) و نیز اسفناج.

از یکسالگی به بعد برنامه غذایی مناسب چیست؛

نکته ای در ابتدا باید یادآوری شود: غذای کمکی در قبل از یکسالگی باید بلافاصله بعد از تغذیه با شیر مادر ، داده شود و نباید قبل از شیر ، خورانده شود چرا که با پر شدن معده شیرخوار او کمتر از شیر که برای او لازم و ضروری است ، استفاده می کند. با کمتر مک زدن شیرخوار از سینه مادر ، شیر مادر هم بتدریج کمتر ترشح می شود. در حقیقت تا یکسالگی غذای اضافه شده کمکی است و تغذیه اصلی با شیر است و در سال دوم غذای جامد ، غذای اصلی و شیر کمک و مکمل آن است. بعد از یکسالگی کم کم باید از غذاهایی استفاده کرد که در سفره هست و خانواده توانایی تهیه آن را دارد. در خیلی از مواقع مادران از عدم تمایل کودک به خوردن غذا شکایت دارند.

توصیه شما به این دسته از مادران چیست؛

معمولا بدغذایی مربوط می شود به نحوه غذا دادن مادر. کم تجربگی مادران جوان سبب می شود که خود مادر نتواند در ارتباط برقرار کردن با کودک برای غذا دادن به او موفق باشد. قسمت اعظم موارد شامل این موضوع می شود، اما مساله مهم این است که در ابتدا باید بررسی شود. آیا کودک بیماری یا مشکل خاصی دارد یا نه. بیماری های مختلفی حتی مثلا عفونت ادراری می تواند سبب کم غذایی شود در یک سری از بیماری ها مثل «خاک خوری» بچه ها تغییر ذائقه داده و کم اشتهایی پیدا می کنند که علل مختلفی هم ممکن است داشته باشد و باید بررسی شود. در غیر این گونه موارد ، علت برمی گردد به نحوه ارتباط مادر با کودک.