آسیب شناسی مراسم عزاداری

عاشورا حقیقتی تاریخی است و پژوهشگران همواره در پی کشف حقیقت تاریخی آن بوده اند ، در حالی که مردم چهره فرهنگی آن را هر ساله می آفرینند.

کد خبر: ۵۹۴۲۵

راز ماندگاری مراسم عاشورا در رمزآگین بودن پیامهای آن است ، که بی واسطه زبان و گوش و فقط از مسیر چشم و هوش بر دل می نشیند ، اما نکته ای که در سالهای اخیر شاهد ترویج آن هستیم ، فرهنگ غلط و نادرستی است ، که می خواهد بر فرهنگ ماندگار و حادثه زنده تاریخ سایه بیندازد و این همان آسیب های عزاداری در زمان حاضر است.
آیت الله مکارم شیرازی ، با عنوان این مطلب که مداحان نباید بازیچه سیاست های مرموز شوند ، می گوید: باید مراقب این سیاست های مرموز بود که می خواهد در مسجدها ، دانشگاه ها و هیات های مذهبی نفوذ کند. وی بااشاره به اهمیت دانستن نقش مداحان اهل بیت ع در طول تاریخ اسلام می افزاید: مداحان می توانند احساسات عاشورایی را بسیج کنند و اهداف امام حسین ع را در دلها بویژه در نسل جوان جای دهند.
آیت الله مکارم شیرازی ، در عین حال می گوید: این مساله آفاتی دارد که باید از آنها پرهیز کرد. سخنان مداحان و شعرا باید مستند باشد و شان امام حسین ع باید در محتوای اشعار مداحان حفظ شود.
این مرجع تقلید ، با بیان این که امام حسین ع با قیام خود درسی به مسلمانان آموختند، که تا قیامت می توان از آن پند گرفت ، می گوید: نهضت عاشورا امروز از مرزهای ملی فراتر رفته و خوشبختانه حتی در کشورهایی که مسلمان نیستند ، ریشه دوانیده است.
امروزه شایعه بازگشت برخی روضه ها، شیوه ها، برنامه ها و تفکراتی هستیم که در گذشته بشدت تضعیف شده یا از بین رفته بودند. این موضوع در سه جا بیشتر خود را نمایان کرده است ؛ روضه ها و برنامه های مربوط به حضرت زهراس ، امام حسین ع و امام زمان عج. علت آن نیز مشخص است ؛ چراکه این سه مورد در مجموع برآیند تمایزات تفکر کلامی و سیاسی شیعه است و مهمتر از آن ، از بار عاطفی و ظرفیت احساساتی قوی نیز برخوردار است.
اگر خوب به هیاتها ، دسته ها و تکایای تاسیس شده در سالهای اخیر بنگریم ، بیشتر نامها با این 3 محور مرتبط است.
شاید این جریانات در گذشته هم بوده ؛ ولی اهمیت امروز آن در این است که در مدت کوتاهی ، شاهد انبوه هیاتهای برآمده از جامعه دیندار و بویژه جوانان هستیم ، که این هم باید مثبت تلقی شود و هم می تواند باتوجه به وجود آسیبها، اثرات منفی و زیانبار داشته باشد. به هر حال 2موضوع ، یعنی انبوه شدن و توجه ویژه به سه محور پیش گفته ، می تواند به فراوانی غلوها و خرافه ها بینجامد ؛ چرا که گاه میان این هیاتها ، رقابت و چشم و همچشمی وجود دارد و همین مساله موجب تولید خرافه و غلو می شود. تا مدتها پس از انقلاب ، بر اثر جو روانی و حماسی به وجود آمده در جامعه ، الگو شدن شخصیت هایی چون شهید مطهری که فریادهای بلندی در مبارزه با تحریف داشت ، حضور امام خمینی ره به عنوان بنیانگذار انقلاب و سفارش همیشگی ایشان درباره پرمحتوا شدن فرهنگ عاشورایی و تلاشهای گسترده عالمان و روحانیون جوان ، شاهد تلاشهای بیشتری از سوی مبلغان ، روضه خوانان و مداحان برای طرح مسائل و روضه های معتبر و پرهیز از موضوعات موهوم و غیرمعتبر بودیم.
پس از پایان جنگ بتدریج با وقوع تحول در متن جامعه ، از شدت چنین روحیه ای در میان مردم و برگزارکنندگان مراسم کاسته شد. البته نه آن که به کلی از میان برود ، بلکه روحیه قوی پیش از پایان جنگ ، اندک اندک رو به ضعف گرایید. همان فلسفه های غیرحماسی و غیرشناختی نهضت عاشورا ، دوباره سر برآورد و در روضه ها، منبرها، مداحی ها بویژه ذوقیات و زبان حالها، تبلور یافت و به گونه ای ، بعد تسلی بخشی عزاداری ، نمود بیشتری یافت.
نکته در خور دقت و تامل ، آن است که این زبان حال ها، به طور معمول ابتدا به عنوان زبان حال بیان می شود و سپس با چندین بار تکرار به وسیله خود گوینده و دیگران ، جملات و کلماتی که دلالت بر زبان حال بودن آن دارند ، حذف می شود و بتدریج بصورت یک واقعه تاریخی بیان می شود. این ذوقیات و زبان حالها چند ویژگی منفی دارند ، نخست آن که بر اساس احساسات مخاطبان که بیشتر جوان و کم اطلاع هستند ، ساخته می شوند. دیگر آن که با بیان این که اینها صرفا زبان حال هستند ، به آنها نوعی مشروعیت و وجاهت بخشیده می شود. مضامین آنها بی ارتباط با نهضت یا مغایر با حرکت عاشوراست.
متاسفانه به علت بالا بودن نسبت جمعیت جوان کشور و نبود مجاری مطمئن ابراز احساسات و موانع موجود بر سر راه آنها، این قبیل مسائل در میان گروهی از آنها هواخواهان بسیار پیدا کرده است.
نوع دیگر از آسیب های جدی ، ورود موسیقی به ساحت عزاداری است. این قاعده عقلانی که «هر سخن جایی و هر نکته مکانی دارد» می تواند در هر مورد ، کاربرد داشته باشد. در این موضوع نیز چنین است ، مراسم عزاداری سنتی ، حدود و مقرراتی دارد ، که اگر چه می تواند و باید متحول شود، ولی نمی تواند از تعریف مشخص خود خارج شود. از این روست که می گوییم کاربرد موسیقی هر نوع آن در موضوع های مذهبی پسندیده و مورد تایید است.
برای مثال ، موسیقی به صورت ارکستر سمفونیک یا نوارکاست ، در جایگاه اختصاصی خود بسیار تاثیرگذار است ، ولی به کارگیری وسایل موسیقی و اجراهای موسیقیایی در بدنه عزاداری سنتی ، نکوهیده است و آن را از حالت طبیعی و موقعیت تاریخی خود خارج می کند. عزاداری لازم است به شکل سنتی انجام شود و هر شیوه نو که بنابر اقتضای زمان و مکان رواج می یابد ، نباید با روح حماسه حسین و فرهنگ عزاداری اباعبدالله الحسین ع منافات داشته باشد. عزاداری ابا عبدالله الحسین ع و هیاتهای حسینی از جایگاه و مرتبت والایی برخوردار است و فرهنگ عاشورا و محرم و کربلا از سوی هیاتهای عزاداری تاکنون زنده و پویا استمرار یافته ، لذا هیاتهای عزاداری و دسته های حسینی باید مراقب آنچه در خور این جایگاه رفیع نیست ، باشند و از هر حرکتی که چهره تابناک این قیام جاودانه را مخدوش کند و در شان قیام امام حسین ع نیست ، جلوگیری کنند. از طرف دیگر ، مسائلی چون مردمی بودن ، عاطفه ، عشق و عرفان در عزاداری های سنتی ما با هم آمیخته اند، ولی می توان از پتانسیل عاشورا، بیش از این استفاده کرد و تنها راه آن آموزش و سازماندهی است.
عالمان دین ، محور فعالیت های دینی و آبشخور اصلی ترویج مفاهیم آن هستند. بنابراین ، هر چه جامعه ارتباط کمتری با عالمان دین داشته باشند ، به همان نسبت از آموزه های دینی فاصله می گیرند. یکی از عواملی که امروزه تا حدود زیادی در رشد آسیب های عزاداری موثر است ، کمرنگ شدن ارتباط میان برخی مردم و جوانان ، بویژه مداحان و برگزار کنندگان مجالس ، با اندیشمندان و آگاهان دینی و روحانیت است.