کودک و جعبه جادو

تلویزیون از طریق صفحه جادویی خود برنامه‌های متنوعی پخش می‌کند که می‌تواند تاثیرات عمیقی را بر ذهن کودکان و نوجوانان ایجاد کند و حتی مسیر زندگی آنان را تغییر دهد. امروزه با توسعه شبکه‌های تلویزیونی در جهان، کودکان بیش از پیش در معرض اثرات گوناگون این رسانه قدرتمند قرار گرفته و طیف تاثیرات بالقوه‌ای که تلویزیون می‌تواند بر بینندگان کودک خود بگذارد، با گسترده شدن برنامه‌های این رسانه وسیع تر شده است. از این رو بعد از خانواده، تلویزیون از مهم ترین عوامل شکل دهنده شخصیت و تربیت کودک به شمار می‌رود.

تلویزیون در نقش آموزگاری نیرومند و به عنوان پرنفوذترین وسیله ارتباط جمعی از مهم‌ترین منابع اطلاع‌رسانی در زمینه‌های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی جامعه به شمار رفته و تاثیر بسزایی در شکل‌گیری الگوهای فکری، احساسی و رفتاری مخاطبان بویژه کودکان دارد. تاثیرگذاری این رسانه به دلیل سمعی و بصری بودن در مقایسه با دیگر رسانه‏های ارتباط جمعی بسیار بیشتر است و علاوه بر پرکردن اوقات فراغت و سرگرمی کودکان می‏تواند بر رفتار و رشد فکری آنان نیز تاثیر بگذارد. در واقع با رسانه‏ای سروکار داریم که بسیاری از مردم اکثر اوقات خود را صرف تماشای آن می‏کنند، آن را دوست دارند و به آن اعتمادمی‏کنند.

اما این رسانه پرنفوذ با وجود کارکردهای بی‌شمار مثبت‌اش می‌تواند در برخی مواقع آثاری منفی بر قشر خاصی از مخاطبان خود بر جا بگذارد. این رسانه نیز مانند تمامی فناوری‌های ارتباطی دیگر اگر بموقع و صحیح استفاده نشود، تاثیرات منفی غیرقابل انکاری دارد که در صورت بی‌توجهی به آن ممکن است تاثیر مثبت این رسانه فراگیر را تحت‌الشعاع قرار دهد.

بنابراین در نظر گرفتن جمعیت خردسال جهان که بیشتر از طریق تلویزیون با دنیای خارج ارتباط برقرار می‌کنند، لزوم توجه به محتوای این وسیله ارتباطی و تاثیر آن بر کودکان را بیش از پیش آشکار می‌سازد.

باید توجه داشت که کودکان هنگام تماشای برنامه‌های تلویزیون در مسیر یادگیری بوده، در برابر آن موقعیتی پذیرا دارند و برنامه‌های ارائه شده تلویزیون در ضمیر ناخودآگاه آنها جای می‌گیرد.

پژوهشگران با انجام مطالعات بسیار به این نتیجه رسیده‌اند که تماشای تلویزیون، بر نگرش‌ها، سبک زندگی و الگوپذیری رفتار مصرفی مخاطبان از جمله کودکان تاثیر می‌گذارد؛ هرچند که تاثیرگذاری آن تحت تاثیر عوامل گوناگون نظیر سن، طبقه اجتماعی و اقتصادی، نحوه ارائه پیام، ساخت خانواده و روابط حاکم بر آن و مدت زمان تماشای تلویزیون متفاوت است. برای مثال کودکانی که در سن پایین هستند، به لحاظ محدود بودن توانایی‌های شناختی، هر آنچه را از تلویزیون مشاهده می‌کنند، واقعیت می‌پندارند و هر اندازه که کودکان برنامه تلویزیونی را به واقعیت نزدیک‌تر بدانند، از محتوای آن بیشتر متاثر می‌شوند.

بر این اساس، تاثیرپذیری کودکان کم‌سن و سال از برنامه‌های تلویزیونی، بیشتر از کودکانی است که سن و سال بالایی دارند. همچنین وجود روابط خانوادگی مستحکم و استوار سبب می‌شود کودکان کمتر تحت تاثیر برنامه‌های تلویزیونی قرار گیرند. کودکان دارای والدین تحصیلکرده که پیوسته واقعیت‌های زندگی آنها را بازبینی و کنترل می‌کنند، آگاهی بیشتری به مقاصد برنامه‌ها دارند. از آنجا که کودکان خردسال در تشخیص واقعیت از غیرواقعیت هنوز به مهارت‌های شناختی لازم دست پیدا نکرده‌اند، لذا استفاده از شخصیت‌های مشهور برنامه‌های کودکان و کارتون‌ها، کودکان خردسال را در تمایز واقعیت از خیال به اشتباه می‌اندازد و سبب ادراک نادرست آنها می‌شود، در نتیجه با شدت بیشتری تحت تاثیر این برنامه‌ها قرارمی‌گیرند. مدت زمان قرار گرفتن در معرض برنامه‌ها نیز عامل موثر دیگری در تاثیرگذاری آنهاست.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد، بینندگان پروپاقرص تلویزیون بیشتر از بینندگان نه‌چندان جدی آن، از برنامه‌ها تاثیر می‌پذیرند، به گونه‌ای که توجه بیشتری به آنها نشان داده و نسبت به آنها اعتماد و نگرش مثبت‌تری دارند. براین اساس به نظر می‌رسد که خانواده‌ها باید برای کاهش اثرات منفی تلویزیون بر کودکان خود، نظارت بیشتری به خرج دهند. والدین و معلمان می‏توانند در ضمن تماشای برنامه‏های تلویزیون با جلب توجه کودکان به محتوایی خاص یا انحراف از توجه آنان به برنامه‌ای دیگر در میزان تاثیرگذاری پیام‌های تلویزیونی بر کودکان موثر باشند. آنان می‏توانند درک و فراگیری کودکان را از محتوای برنامه‏ها افزیش داده و در ضمن تماشای برنامه‏ها، پیام‏های آنها را برای کودکان ارزیابی کنند. از سوی دیگر والدین نباید کودکان را در حین تماشای برنامه‏های تلویزیونی تنها بگذارند؛ چراکه کودکان ممکن است به دلیل نداشتن آگاهی کافی از محیط اطرافشان از برخی برنامه‌ها برداشتی منفی داشته و صدمات روحی جبران‏ناپذیری بر آنان وارد شود. بنابراین از یک سو کودکان را باید به تماشای برنامه‏هایی تشویق کرد که تاثیر نامطلوبی بر آنان نداشته باشد و از سوی دیگر برنامه‏های تلویزیونی نیز به گونه‌ای تهیه و تولید شود که به رشد فکری و شکوفایی استعداد کودکان منتهی شود.

سید عرفان جلالی / جام‌جم