محلی برای زورآزمایی صفر و یک‌ها

سال 1366 در بیست و چهارمین کنفرانس عمومی یونسکو که در فرانسه برگزار می‌شد ایده برگزاری المپیاد کامپیوتر مطرح شد. اما برخلاف نام این المپیاد، شرکت‌کنندگان در این رقابت با ویندوز و کامپیوتر سر و کار ندارند بلکه با علوم کامپیوتر که پایه آن ترکیبی از ریاضیات و استراتژی حل مساله است دست و پنجه نرم می‌کنند. هدف از برگزاری این آزمون ایجاد انگیزه برای فراگیری علوم کامپیوتر است که نیاز به خلاقیت بسیار زیادی دارد. المپیاد کامپیوتر در ایران از سال ۱۳۶۹ و از سوی باشگاه دانش‌پژوهان جوان برگزار می‌شود. این المپیاد هر ساله بین دانش‌آموزان دبیرستانی برگزار می‌گردد و برگزیدگان نهایی به عنوان نماینده ایران به المپیاد جهانی کامپیوتر اعزام می‌شوند. اگرچه اولین‌بار ایران سال 1370 و در پایتخت یونان یعنی آتن پا به این میدان رقابت گذاشت، اما نخستین دوره این مسابقات از سال 1368 در کشور بلغارستان و با حضور 13 کشور آغاز شده بود.

این المپیاد در سه مرحله مجزا برگزار می‌شود. مرحله اول یک آزمون ۵ گزینه‌ای است و معمولا ۷۰۰ تا ۱۰۰۰ نفر که نسبت به سایر افراد نمره بهتری کسب کرده‌اند برای رقابت به مرحله دوم راه پیدا می‌کنند. منابعی که دانش‌آموان بایستی در مرحله اول آنها را مطالعه کرده باشند ریاضیات سال اول و دوم دبیرستان، جبر و احتمال سال سوم نظری و ریاضیات گسسته دوره پیش‌دانشگاهی است. بعد از این‌ که برگزیدگان به مرحله دوم راه‌یافتند باید خود را برای آزمون این مرحله که تشریحی است، آماده کنند. این مرحله رنگ و بوی کامپیوتری‌تر از مرحله پیشین دارد و شرکت‌کنندگان در آن باید علم کافی درباره الگوریتم‌نویسی، ریاضیات گسسته و منطق ریاضی داشته باشند.

بعد از برگزاری مرحله دوم تعدادی حدود 70 نفر موفق به راهیابی به مرحله سوم خواهند شد. در این مرحله دانش‌آموز به صورت کامل وارد دنیای کامپیوتر می‌شود به‌طوری که دیگر ردپایی از ریاضیات در این مرحله نیست. می‌توان گفت دو مرحله اول و دوم برای آماده‌سازی و سنجیدن ذهن افرادی بوده که قدرت آنها در فکر کردن به صورت منظم و ساختاریافته از سایر رقبایشان بیشتر است. مرحله سوم است که تعیین می‌کند چه کسانی باید برای تیم المپیاد کامپیوتر ایران انتخاب شوند. در این مرحله آزمون به صورت برنامه‌نویسی است و ۳۰ نفر در آن برای دوره تابستان که یک دوره آموزشی است برگزیده می‌شوند، سوال‌های مرحله سوم معمولا سوال‌هایی هستند که بدون استفاده از الگوریتم‌های پیچیده حل می‌شوند، برای حل این سوال‌ها شرکت‌کنندگان باید مانند مرحله دوم، سوال‌ها را به صورت تشریحی حل کنند سپس آن را به صورت کدهای کامپیوتری پیاده ‌کنند، البته در این سوال‌ها از الگوریتم‌هایی مانند الگوریتم‌های اولیه گراف (نوعی مبحث در ریاضیات گسسته) و برنامه‌سازی پویا نیز استفاده می‌شود.

در علوم رایانه و ریاضیات، برنامه‌ریزی پویا روشی کارآمد برای حل مسائل جستجو و بهینه‌سازی است. در واقع، آنچه برنامه‌ریزی پویا انجام می‌دهد ارائه روش برخورد کلی برای حل مسائل بوده که نباید در این روش استفاده از فرمول‌های ریاضی را از قلم انداخت.

افرادی که در مرحله سوم برگزیده می‌شوند تابستان تحت آموزش قرار می‌گیرند و در نهایت به نفرات برتر مدال‌های طلا، نقره و برنز داده می‌شود. کسانی که موفق به دریافت مدال طلا شده‌اند به اردویی یک‌ساله برای آمادگی برای مسابقات و المپیاد جهانی اعزام می‌شوند و در نتیجه از میان این افراد تعدادی برای شرکت در المپیاد جهانی معرفی خواهند شد.

در مسابقات جهانی، دانش‌‌آموزان شرکت‌کننده در المپیاد کامپیوتر باید در دو جلسه چهار ساعته به حل مساله‌ای که طرح می‌شود بپردازند و باید با طراحی الگوریتم مناسب، برای آن برنامه‌نویسی کنند. در هنگام امتحان به هر دانش‌‌آموز یک ریزکامپیوتر اختصاص داده می‌شود تا بتوان به‌وسیله این دستگاه‌ و صفحه کلید آن الگوریتم‌ها را به زبان برنامه‌نویسی پیاده کنند. هر کامپیوتر به یک حافظه داخلی مجهز است که نرم‌افزارهای موردنیاز دانش‌‌آموزان روی آن قرار دارد و داوطلب می‌تواند بعد از نوشتن برنامه موردنظر، آن را روی این حافظه ذخیره کند. تعداد اعضای هر تیم حداکثر چهار نفر است و تمام آنها سنی زیر 20 سال دارند. این گروه به‌ همراه یک سرپرست که وظیفه ترجمه را برعهده دارد و یک دستیار در مسابقه‌ها حضور خواهند یافت.

در هیات داوران، سرپرستان هر تیم حضور دارند و با نظر آنان، تصحیح نهایی انجام می‌شود. دانش‌‌آموزان شرکت‌کننده فرصت اضافی برای تهیه دو فهرست چاپی و دو فهرست کپی از برنامه خود روی دیسکت را دارند. در آخر و بعد از این ‌که یک نسخه تصحیح‌ شده در اختیار سرپرست تیم‌ها قرار گرفت، امتیاز دانش‌‌آموزان با توافق طرفین مشخص خواهد شد. تعیین حدود نمره‌ها برای جوایز اول، دوم و سوم توسط هیات داوران مشخص می‌شود. در پایان رده‌بندی امتیازها به صورت فردی نیز صورت می‌گیرد.

تا به حال تیم المپیاد ایران در این مسابقات که به‌صورت سالانه برگزار می‌شود موفق به دریافت 86 مدال رنگارنگ شده که شامل 15 طلا، 47 نقره و 24 برنز است. همچنین بالاترین رتبه‌ای که ایران در این مسابقات کسب کرده است رتبه پنجم بوده. البته در مسابقات سال 2003 تیم ایران به صورت مهمان در مسابقات المپیاد کامپیوتر اروپای مرکزی شرکت کردند و توانستند بعد از لهستان در مقام دوم بدرخشند. آخرین المپیاد جهانی دانش‌آموزی کامپیوتر که امسال طی روزهای پانزدهم تا بیست و دوم تیر به میزبانی شهر بریزبین استرالیا برگزار شد که دانیال مهرجردی از استان خراسان‌رضوی و فرزاد عبدالحسینی، کیوان علیزاده، وحید و سیدحامد ولی‌زاده طوسی از شهر تهران، اعضای تیم ملی المپیاد دانش‌آموزی کامپیوتر ایران را تشکیل می‌دادند. در این رقابت ایران توانست رتبه ششم را با یک مدال طلا، دو مدال نقره و یک مدال برنز در بین 77 کشور شرکت‌کننده و 299 داوطلب به خود اختصاص دهد.

علی آزاد