کفتارهای منقرض شده ایران
ایران کشوری بین سه قاره اروپا، آسیا و آفریقاست. بنابراین طبیعی است که از این سه قاره جانورانی را در خود داشته باشد. جغرافیای زیستی، علمی است که میتواند به این سوال پاسخ دهد که چرا پستانداران از هر 3 قاره مجاور در ایران حضور دارند؟
در این بین مطالعات فسیلی نیز نشان میدهد که چه گونههایی در گذشته در ایران حضور داشتهاند. تلفیق این دو یعنی جغرافیای زیستی و مطالعات فسیلی میتواند برای دانشمندان، دانشجویان و پژوهشگران علوم زیستی بسیار جذاب باشد. در بررسیهای فسیلی در منطقه فسیلی مراغه در آذربایجان شرقی و غار وزمه در استان کرمانشاه فسیل سهگونه کفتار از جنسهای Ictithrium ، Adcrocuta و Crocuta یافت شده است.
کفتار راهراه میوسن
جمجمه کفتار راهراه میـوسن Ictitherium sp در منطقه فسیلی مراغه یافت شده که دارای صفاتی منحصر به فرد است اما از نظر تعدادی از صفات به گونه هیپاریونوم (I. hipparionum) بسیار شباهت دارد. علاوه بر این، اندازه آن تقریبا 5/1 برابر و پوزه آن پهنتر از گونه روبوستوم (I. robustum) است. نمونه یافت شده در مراغه دارای دندانهای نیش بلند و باریک، دندانهای آسیای جلویی بلند با نوک پشتی بزرگ هستند. علاوه بر این پای عقب بلندتر از پاهای جلو هستند. گونههای این جنس همه منقرض شدهاند و از میوسن میانی تا اوایل پلیوسن (7/12 تا 3/5 میلیون سال قبل) در آفریقا و اوراسیا پراکنده بوده است. این گونهها در مجموع 4/7 میلیون سال روی کره زمین زندگی کردهاند. ایکتیتریومها حدود 120 سانتیمتر طول داشتهاند و شبیه به گربهزبادهای امروزی (Civets) بودهاند. از این جنس نمونههایی در ترکیه و چین یافت شده است. این جنس در گروه کفتارهای سگشکل قرار دارد.
کفتار استخوانشکن اولیه
این گونه علاوه بر منطقه فسیلی مراغه در چین، ترکیه، یونان و آفریقا نیز یافت شده است. نمونههای فسیلی اولین کفتار استخوانشکن مربوط به اواخر میوسن است. جمجمه کفتار استخوانشکن اولیه (dcrocuta eximia) به جمجمه کفتارهای امروزی (کفتار خالدار، قهوهای و راهراه) بسیار شبیه است و ساختار بدنی قوی و حجیم با دست و پایی کوتاه و کلفت داشته و هیچ یک از سازگاریهای کفتارهای استخوانشکن امروزی به عنوان یک پستاندار دونده در آن دیده نمیشود. این گونه بسیار موفق بوده است زیرا بقایای فسیلی آن در تمام اوراسیا و شمال آفریقا دیده میشود که نشان از پراکندگی وسیع آن در زمان حیات خود بوده است. ظهور کفتار استخوانشکن اولیه با ظهور چند جنس دیگر از کفتارهای استخوانشکن مانند کفتار غولپیکر (Pacyhcrocuta) همراه بود. وزن این گونه به حدود 150 کیلوگرم میرسید که تقریبا هم اندازه یک شیر بوده است. کفتار غولپیکر بزرگترین کفتار شناخته شده تا امروز است. از آنجایی که پوزه کفتار غولپیکر از سایر گونهها کوتاهتر است به «کفتار صورت کوتاه» نیز معروف است و قبل از پلیستوسن منقرض شد.
کفتارخالدار
بقایای فسیلی کفتار خالدار (Crocuta crocuta) در غار وزمه استان کرمانشاه یافت شده است. این بقایا نشان میهد این گونه در پلیستوسن در غرب ایران نیز رایج بوده ولی هنوز در آفریقا حضور دارد. نکته جالب توجه این است که 437 نمونه از این گونه شناسایی شده است. این گونه در پلیستوسن از گوشتخواران بزرگ رایج در جنوب غرب آسیا بوده ولی امروز در این ناحیه منقرض شده است. رنگ بدن قهوهای با خالهای سیاه، گوشهایی گرد و دمی به رنگ سیاه است. ارتفاع شانه آن از زمین 85 سانتیمتر است. مادهها از نرها بزرگترند و به ترتیب 85 و 60 کیلوگرم هستند. این گونه لاشهخوار است و امروز نیز در آفریقا از بزرگترین گوشتخواران رایج است.
تکامل خانواده کفتارها
کفتارها گوشتخوارانی بزرگ، قدرتمند با دستان بلند هستند و آروارههایی قوی، دندانهایی محکم و حجیم دارند. اندازه دم متوسط است و در هر پا 4 انگشت دارند. بجز گرگ خاکی (Aardwolf) که دندانهایی ضعیفتر و دردستها پنج انگشت دارد. کفتارها زیر دم خود کیسه مولد بو دارند که به وسیله مواد بودار آن قلمروی خود را علامتگذاری میکنند. کفتارهای امروزی سه جنس و چهار گونهاند که همه آنها در آفریقا تا خلیج بنگال در جنوب شرقی آسیا پراکنده هستند. کفتارها از نظر تعداد گونه کوچکترین خانواده در راسته گوشتخواران هستند.
چهارگونه از کفتارهای پلیوسن (Pliocene) و پلیستوسن (Pleistocene) سمت چپ: کفتار خالدار؛ فسیل این گونه در غار وزمه کرمانشاه یافت شده است اندازه خطی که در سمت چپ تصویر دیده میشود 25 سانتیمتر است
کفتارهای امروزی در زیر راسته گربهشکلان جای دارند و دادههای فسیلی نشان میدهد که خانواده کفتار در اولیگوسن (حدود 25 میلیون سال قبل) جد مشترکی با گونههای خواهری گربهشکل خود (خدنگها) داشتهاند. مطالعات مولکولی اخیر نشان میدهد که جدایی گربهشکلان و سگشکلان خانواده کفتار حدود 29 میلیون سال پیش رخ داده است. گرچه مطالعات مولکولی نشان میدهد که جدایی کفتارها از خدنگها 25 تا 29 میلیون سال رخ داده است اما نخستین فسیلهای یافت شده کفتارها مربوط به چند میلیون سال بعد از این جدایی است به طوری که اولین فسیل کفتار یافت شده مربوط به 18 میلیون سال قبل در فرانسه است. بین زمان جدایی کفتارها از خدنگها و اولین فسیل یافت شده کفتار 7 تا11 سال میلیون فاصله است. پرسشی که در اینجا میتوان مطرح کرد این است که کفتارها در این فاصله زمانی طولانی کجا بودهاند؟
کفتارها گوشتخوارانی بزرگ قدرتمند، با دستان بلندی هستند و آروارههایی قوی دندانهایی محکم و حجیم دارند. اندازه دم متوسط است و در هر پا 4 انگشت دارند
پراکنش تاریخی همه گونههای خانواده کفتار مربوط به اوراسیا و آفریقاست. فقط یک کفتار به نام کاسماپورتت Chasmaporthetes در آمریکای شمالی گزارش شده و هیچ گونهای در آمریکای جنوبی یا استرالیا حضور نداشته است. تکامل کفتارها در دوره میوسن (حدود 23 میلیون سال قبل) آغاز و حدود 18 میلیون سال ادامه داشته است. خانواده کفتار در اقلیمی گرم و مرطوب در زیستگاهی جنگلی متولد شد که در اوایل میوسن اروپا، آسیا و آفریقا را پوشش میداد. کفتارها 7 تا 11 میلیون سال پیش در اواخر میوسن از نظر تعداد گونه متنوع شدهاند. کفتارها در طول تکامل خود به چند گروه نظیر کفتارهای شغالشکل، سگشکل و استخوانشکن تقسیم میشوند.
علی ترکقشقایی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
