ایران؛ هزار و یک شب طبیعت

جغرافیای جانوری شاخه‌ای از جانورشناسی است که توزیع‌ گونه‌های جانوری را مورد بحث قرار می‌دهد. ایران در محل تلاقی سه منطقه زیست ـ جغرافیایی شرقی، حاره‌ای قدیم و دیرین شمالگان‌ قرار دارد. از منطقه زیست جغرافیایی ـ شرقی جانورانی نظیر سنجاب بلوچی، تمساح پوزه کوتاه تالابی معروف به گاندو، وزغ بلوچی، جربیل بلوچی و خرس سیاه آسیایی در ایران حضور دارند. جانورانی نظیر خاردم مصری، رودک عسل‌خوار و اکراس آفریقایی از منطقه زیست ـ جغرافیایی حاره‌ای قدیم و اغلب جانوران ایران مربوط به منطقه زیست ـ جغرافیایی دیرین شمالگان هستند. دانشمندان جغرافیای جانوری‌ معتقدند ایران از نظر جغرافیای جانوری در منطقه مدیترانه‌ای باستانی‌ قرار دارد. بخش ایرانی این منطقه در دو زیر منطقه به نام‌های صحرا ـ گوبی و ماکرونزی ـ مدیترانه‌ای واقع شده است. زیر منطقه صحرا ـ گوبی به دو حوزه کلان ایرانو ـ تورانی و صحرا ـ عربستان و زیر منطقه ماکرونزی ‌ـ مدیترانه‌ای حوزه کلان قفقاز‌ را در برمی‌گیرد. از حوزه کلان ایرانو ـ تورانی دو حوزه ایران مرکزی و ترکمن ـ خراسان در ایران واقع شده‌اند. حوزه هیرکانی شمال ایران نیز در حوزه کلان قفقاز جای می‌گیرد.

ایران متنوع‌ترین و جذاب‌ترین شرایط را از نظر پوشش گیاهی در میان تمام کشورهای جنوب غربی آسیا دارد. امروزه جنگل‌های مرطوب در بخش‌هایی از سواحل خزر دیده می‌شوند و جنگل‌های سازگار به خشکی نیز در کوه‌های کردستان، رشته کوه‌های زاگرس و کوه‌های شمال خراسان گسترده شده‌اند. حوزه ایرانو ـ آناتولی منطقه رویشی ایرانو ـ آناتولی بخش وسیعی از نواحی شمال غربی تا شرق و جنوب کشور را در برگرفته است. حوزه نوبو ـ سندی نیز سواحل خلیج فارس و دریای عمان و بخش‌های وسیعی از استان سیستان و بلوچستان را پوشش می‌دهد. حوزه اکسینو ـ هیرکانی قفقاز بخشی از منطقه رویشی اروپا ـ سیبری است که شمال ایران (نوار ساحلی خزر) و بخش‌هایی از جنگل‌های ارسباران را شامل می‌شود. زیر منطقه صحرا ـ عربستان شرقی نیز بخش‌هایی از استان خوزستان و ایلام را می‌پوشاند.

ایران به دلیل شرایط اقلیمی و توپوگرافی متنوع و وجود گونه‌های بوم‌زاد زیاد و تهدید و تخریب گسترده دو بخش از کشورمان به شبکه جهانی نقاط داغ تنوع‌زیستی پیوسته است. اولی «لکه داغ قفقاز» است که جنگل‌های ارسباران و جنگل‌های هیرکانی شمال ایران را شامل می‌شود و دوم، «لکه داغ ایران و آناتولی» است که غرب و شمال غرب ایران، رشته کوه‌های زاگرس، البرز تا کوه‌های کپه‌داغ در شمال شرق ایران را شامل می‌شود. نورمن مایر سال 1988 اصطلاح «لکه داغ» را برای نخستین بار ابداع کرد. این اصطلاح به مناطقی گفته می‌شود که هم دارای تعداد زیادی «گونه بوم‌زاد» (Endemic species) هستند و هم تحت فعالیت‌های انسانی تهدید و تخریب می‌شوند. این مناطق در سطح جهانی به مراقبت‌های ویژه حفاظتی و حفاظت فوری نیاز دارند و از این نظر همیشه مطرح بوده و هستند.

ایران با یک میلیون و 648 هزار کیلومتر مربع در 32 درجه عرض شمالی و 53 درجه طول شرقی بین دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان قرار دارد. ایران از نظر مساحت در رتبه 19 جهان قرار دارد و دارای 2510 کیلومتر خط ساحلی در شمال‌ (630 کیلومتر) و جنوب‌ (1880 کیلومتر) است. همچنین ایران با کشورهای همسایه خود نظیر ارمنستان‌ (35 کیلومتر)، بخش غربی آذربایجان‌ (432 کیلومتر)، بخش شرقی آذربایجان‌ (179 کیلومتر)، عراق‌ (1458 کیلومتر)، پاکستان‌ (909 کیلومتر)، ترکیه‌ (499 کیلومتر) و ترکمنستان‌ (992 کیلومتر) مرز مشترک دارد. مرتفع‌ترین نقطه و پست‌ترین منطقه در ایران به ترتیب قله دماوند با 5671 متر بالای سطح دریا و سواحل دریای خزر با 28 متر پایین‌تر از سطح دریاست. فاصله دورترین نقطه در شمال غربی تا دورترین نقطه در جنوب شرقی 2250 کیلومتر و فاصله دورترین نقطه در شمال شرقی تا دورترین نقطه در جنوب غربی 1400 کیلومتر است.

علی ترک قشقایی