در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
سفری دوباره به همسایه زمین
داستان هیجان انگیز اکتشافات بزرگ منظومه شمسی ادامه دارد؛ اکتشافات سیاره سرخ، زحل، سفری به قلب یک دنباله دار و برنامه ای برای ترتیب دادن یک انفجار بزرگ در قلب دنباله داری دیگر اتفاقاتی است که در این روزها
شاید برای بسیاری شور و هیجان این روزها به هیچ رو قابل مقایسه با روزهای ژانویه 1969 نباشد؛ روزهایی که تلاش عظیم بشر برای فتح قمر زیبای آسمانی مان روزهای نهایی خود را سپری می کرد و قرار بود نخستین انسان بر خاک ماه قدم نهد.
مدتهاست که این شور و هیجان فروکش کرده است و خبری از آن روزهایی که سودای قدم نهادن بر خاکی غیر از خاک زمین دانشمندان را به شور و هیجان می آورد، نیست.
اگرچه در دوران پرشتاب فتح ماه سخن از ساخت شهرک های مهاجرنشین ماه و برگزاری المپیک در ابتدای قرن 21بر سطح این قمر، رویای دور دستی به حساب نمی آمد و بسیاری طرح منازل مسکونی مریخ را نیز تهیه کرده بودند، اما امروز نه تنها به مریخ نرفته ایم ، ماه را نیز فراموش کرده ایم و سه دهه از آخرین باری که برآن قدم گذاشته ایم می گذرد.
پس از سه دهه ، این روزها سودای دوباره فتح بهشت پنهان ماه بار دیگر بر سر زبان ها افتاده است. هفته گذشته نخستین گام عملی در این خصوص از سوی اروپایی ها به نتیجه رسید.آیا قمر زمین بار دیگر فتح خواهد شد؛
کمی بیش از 100 سال پیش ، انسان توانست به رویای دیرینه پرواز جامه عمل بپوشاند و تنها اندکی بعد انسان به فکر بهبود سیستم های پروازی خود افتاد و خاطره ای دور دست تر در ذهن او زنده شد؛ خاطره ای که او را به یاد رویای پرواز تا رسیدن به ستاره های دوردست می انداخت.
شاید همین رویای اولیه بود که وقتی هنوز نخستین خطوط هوایی نیز تاسیس نشده بودند دانشمندان بلندپروازی ، سودای سفر به فراسوی جو را در ذهن می پروراندند. با پیشرفت هایی در بازه زمانی کمتر از 50 سال از آغاز اولین پرواز بشر رخ داد، انسان توانست خیلی زودتر از آنچه در ذهن خوشبین ترین افراد علمی نیز می گنجید، رویای خود را به واقعیت تبدیل کند.
بامداد 14 اکتبر 1957، تاریخی است که نسل بشرتا وقتی در این عالم حضور دارد، فراموش نخواهد کرد. در این روز بود که نخستین ساخته دست بشر توانست وارد فضای ماورای جو زمین شود.
اسپوتنیک 1 در فضایی از شک و تردید جهانی در مدار زمین قرار گرفت ، اما خبر اصلی پس از تایید حضور اسپوتنیک 1 در مدار - که آغاز گر عصر فضا و آغاز عملی اکتشاف فضای ماورای جو بود - منتشر شد.
شوروی ها توانستند به فاصله تنها 4 هفته پس از قرار دادن موفقیت آمیز اسپوتنیک 1 در مدار زمین ، مدار گرد دیگری به نام اسپوتنیک 2 را در مدار قرار دهند.
این مدار گرد برخلاف اولین ماهواره - که تنها 83 کیلو گرم وزن داشت - وزنی معادل 6 تن را به خود اختصاص داده بود و از آن مهمتر، برای نخستین بار موجودی زنده را با خود به فضا برد؛ سگی به نام لایکا.
در این هنگام بود که همگان مطمئن شدند مسابقه ای بزرگ برای اعزام انسان به فضا آغاز شده است. این مسابقه ای بود که فقط تا سال 1961، یعنی تنها 4 سال پس از پرواز نخستین ماهواره ساخت بشر ادامه یافت.
در این سال بود که بازهم شوروی ها ابتکار عمل را در دست گرفتند تا 12 آوریل آن سال ، سرگرد یوری گاگارین را به فضای ماورای جو بفرستند؛ جایی که گاگارین و کشتی فضایی اش همچون قمری به دور زمین گردش کرد و در فرودی موفقیت آمیز به زمین توانست مشاهدات خود از سیاره مادر را بازگو کند.
سفر به ماه
امریکایی ها نمی توانستند این عقب ماندگی را تحمل کنند، بنابراین اگرچه بزودی فضا نوردان خود را عازم ماورای جو کردند، اما هدفی دیگر مقابل چشمان آنها بود که اگر می توانستند به آن دست یابند تمام پیروزی های رقیب قدیمی خود را زیر سایه قرار می دادند و این گونه بود که متوجه قمر زیبای زمین شدند و ماه را هدف گرفتند.
25 می 1961 کندی ، رئیس جمهور وقت امریکا در نطقی - که بسیاری آن را پاسخی قاطع به اظهارات چند هفته قبل خورشچوف می دانستند پس از فرود موفق گاگارین گفته بود «کشورهای سرمایه داری اگر می توانند بیایند و به شوروی برسند» - راهبرد فضایی امریکا را معرفی کرد و گفت: من معتقدم این ملت باید خود را متعهد کند که قبل از به پایان رسیدن این دهه (1970-1960) هدف عالی فرود انسان در ماه و بازگرداندن سالم او را جامه عمل بپوشاند.
در این مدت هیچ طرحی برای بشریت جالب تر و برای اکتشافات پر دامنه فضا از این مهمتر نیست و اجرای این طرح نه چندان دشوار است و نه چندان گران.
بدین ترتیب مسابقه فضایی شرق و غرب که اوج آن در دوره کندی خورشچف بود، آغاز شد. پروژه های بسیاری انجام و همزمان پایگاه های مناسب پرتاب ( مرکز فضایی کیپ کندی) بنیان نهاده شد تا سرانجام موشک 110 متری اطلس برای آغاز سفری یک هفته ای به مقصد ماه و به منظور فرود نخستین انسان بر سطح آن آماده شود.
8 سال زمان صرف شد تا وعده کندی به تحقق بپیوندد و پیش از پایان دهه 70 انسان بتواند به ماه سفر کند، اگرچه خلاف پیش بینی کندی ، این سفر هم بسیار گران بود و هم بسیار دشوار.
در راه رسیدن به این هدف علاوه بر چند صد میلیارد دلار هزینه و صرف وقت بسیار، حتی گروهی از فضانوردان آپولو 1نیز جان خود رااز دست دادند تا راه سفر به ماه باز شود.جمله ای که نیل آرمسترانگ هنگام گام نهادن بر سطح ماه به زبان آورد، ترسیم کننده فضای آن زمان بود، گامی کوچک برای انسان و جهشی غول آسا برای بشریت.
انتظار می رفت این جهش آغازی بر سفرهای میان سیاره ای باشد، اما تنها چند سال بعد بود که فضانوردان آپولو 17لوحی را بر سطح ماه نصب کردند تا برای مدتی طولانی با این قمر خداحافظی کنند.
در این لوح آنها آرزوی صلح و بازگشت دوباره به قمر زمین را داشتند. اینک 30 سال از آن زمان می گذرد و هنوز به ماه بازنگشته ایم.
عوامل بسیاری در این میان نقش ایفا کرده اند که از جمله مهمترین آنها، پایان جنگ سرد از یک سو و جلب توجه دانشمندان به امکان انجام ماموریت هایی با هزینه بسیار کمتر و ارزش علمی بسیار بیشتر بود.
آغاز عصری جدید
اکتشافات انسانی فضا در 30 سال گذشته جهت متفاوتی به خود گرفته و ماه جای خود را به ایستگاه های فضایی مداری داده است.
ایستگاه فضایی میر و اینک ایستگاه بین المللی فضایی ISSکنار ظهور نسل جدید فضاپیماهای رفت و برگشت (شاتلهای فضایی) بسیاری از بررسی های انسانی را در فاصله تنها چند صد کیلومتری زمین ممکن ساخته است.
در سالهای اخیر غیر از ماموریت های رباتیک (و البته بسیار کارآمدی) - که به گوشه و کنار منظومه شمسی داشته ایم - تنها موضوع مورد توجه در خصوص کاوشهای فضایی سرنشین دار به ایستگاه بین المللی و شاتلها بازمی گشت. به نظر می رسد زمان تغییر فرا رسیده است.
پس از سقوط دردناک شاتل فضایی کلمبیا ضربه سختی به برنامه فضایی امریکا وارد شد و از آن زمان تاکنون ، هنوز شاتلهای فضایی اجازه پرواز پیدا نکرده اند. از سوی دیگر، ایستگاه فضایی به آهستگی تکمیل می شود و خروجی مقالات آن نیز به حدی نیست که به عنوان یک موفقیت بزرگ شناخته شود.
روحیه ای که انجام عملیات موفق روح و فرصت بر سطح مریخ به وجود آورد باعث شد مقامات ارشد ناسا و البته مقامات عالی دولتی (و در راس آن رئیس جمهوری امریکا) به تدوین چشم انداز جدید برنامه اکتشاف فضا اقدام کنند.
اگرچه برنامه جدید اعلام شده از سوی آنان با مخالفت های وسیعی از سوی جمع کثیری از دانشمندان تراز اول ناسا مواجه شد، اما با توجه به وضع موجود و انتخاب مجدد جورج واکر بوش به ریاست جمهوری ایالات متحده حتما تغییر در این برنامه بسیار اندک به نظر می رسد.
مطابق برنامه جدید، پس از تکمیل ایستگاه بین المللی فضایی و ساخت نسل جدید فضا پیماهای رفت و برگشت ، هیچ اولویتی با سفر به ماه رقابت نخواهد کرد و این بار سفر به ماه به عنوان پیش گامی برای سفر طولانی تر (تا سال2030) به مریخ انجام خواهد شد. بدین ترتیب ماه بار دیگر در معرض توجه قرار گرفت.
ماه پیش از آن نیز با توجه جدی روبه رو شده بود. رقابتی فضایی که این بار میان دو قدرت شرقی آغاز شده است. پس از آن که چین نخستین فضانورد خود را در مدار زمین قرار داد و اعلام کرد در برنامه دراز مدت خود فتح ماه را در برنامه دارد، هندی ها ( که نشان داده اند نباید حضور آنها در عرصه های علمی دست کم گرفت) از دانشمندان خود خواستند هرچه زودتر برنامه ای فضایی برای فتح ماه تدوین کنند.
اگر چه تمام این موارد در حد صحبت باقی ماند، اما قدرتی نو ظهور در عرصه فضایی گامهای عملی برداشته است. آژانس چند ملیتی فضایی اروپا - که تاکنون معمولا به عنوان شریک دست دوم ناسا در تحقیقات فضایی مشارکت می کرد - اینک خود را آماده انجام ماموریتی ویژه کرده است.
آژانس اروپا (ESA) شاید تنها سازمان فضایی ای باشد که قدرت رقابت با ناسا را به دلیل سرمایه داشته باشد و به نظر می رسد آنچه این سازمان را با مشکل مواجه می کند، نبود تجربه کافی در این زمینه است.
اگر مذاکرات میان روسیه و اتحادیه اروپایی به نتیجه برسد بزودی روسیه نیز به عضویت این آژانس در خواهد آمد تا تجربه ای قدیمی کنار سرمایه ای نو، رقابتی جدید را در عرصه فضانوردی ایجاد کند.
ماه اروپایی
اروپایی ها سعی کردند درباره ماه بدون سرو صدای تبلیغاتی زیاد عمل کنند و اینک توانسته اند نخستین گام عملی مهم را در کاوش دوباره این قمر بردارند.
هفته گذشته و پس از گذشت چندین سال که ماه به فراموشی سپرده شده بود فضاپیمای اروپایی اسمارت - 1 پس از سپری کردن سفری 13 ماهه خود را به مدار ماه رساند و در حوزه گرانش این قمر قرار گرفت تا خود را برای کاهش مدار به منظور قرار گرفتن در مدار اصلی که نیمه دیماه رخ خواهد داد، آماده کند.
اسمارت - 1 در اصل مخفف نامی طولانی تر به نام ماموریت های کوچک برای تحقیقات پیشرفته در حوزه فناوری (Small Missions for Advanced Research in Technology) است ؛ ماموریت هایی که اروپا به منظور کاوشهای دقیق منظومه شمسی قرار است با هزینه پایین انجام دهد و به عنوان نخستین هدف این کاوشها، ماه انتخاب شده است.
این ماموریت که کار اصلی خود را از زمستان امسال آغاز خواهد کرد، از جنبه های مختلف قابل توجه و بررسی است. علاوه بر آن که اسمارت - 1 نخستین کاوشگر دوران جدید ماه است که می تواند با ابزارهای فنی پیشرفته (در مقایسه با فصل قبلی کاوشها) اطلاعات دقیقی از این قمر استثنایی منظومه شمسی به زمین ارسال دارد.
در همان حال می تواند فتح بابی برای کاوش مجدد ماه باشد و از آن مهمترسیستم هایی بسیار پیشرفته و راهگشا همچون موتورهای یونی در این ماموریت مورد استفاده قرار گرفته است.اروپایی ها در ماموریت اسمارت - 1 برای نخستین بار به بررسی دقیق ترکیبات شیمیایی سطح ماه می پردازند.
این بررسیها مشخص می کند که آیا نظریه تشکیل ماه بر اثر برخورد سیاره ای متوسط به زمین در 5/4 میلیارد سال پیش از این درست است یا خیر؛
از سوی دیگر این ماموریت وظیفه دارد به جستجوی آب بر سطح این قمر بپردازد. نخستین مدارگرد اروپایی ماه روی سطح و زیر سطح این قمر به دنبال منابع احتمالی آب (به شکل یخ زده) خواهد گشت. پیدا کردن این منابع و همین طور دیگر منابع معدنی ماه که در بررسی شیمیایی این قمر مشخص خواهد شد، می تواند هدف آینده بسیاری از ماموریت ها را به مقصد این قمر تعیین کند و مجموعه ای از ابزارهای علمی در عین حال پارامترهای گوناگونی را در خصوص این قمر با کمک روشهای سنجش از دور جمع آوری خواهد کرد.
داده هایی که پس از مطالعه آنها دید ما نسبت به نزدیکترین همسایه فضایی مان به طور چشمگیری افزایش خواهد یافت.اسمارت - 1 که 27 سپتامبر سال 2003 سفر خود را به سوی این قمر آغاز کرد - اینک در آستانه آغاز فعالیت خود قرار دارد و مداری پیچیده و چرخشی را به سوی این قمر طی کرده و اینک در حال کاهش ارتفاع تا رسیدن به ارتفاع مناسب است ؛ اما اسمارت - 1 تنها نخستین نمونه از کاوشگرهایی است که در چند سال آینده ، زمین را به مقصد ماه ترک خواهند کرد.
هنوز معلوم نیست آیا سفر سرنشین دار به ماه دوباره انجام خواهد شد یا نه. به هر روی سفرهای مداری به این قمر در دستور کار قرار دارد. بزودی سازمان های فضایی یا کنسرسیوم هایی چند ملیتی از آنان بر سر تقسیم منابع ماه وارد مذاکره خواهند شد.
به همین دلیل تعیین هدف در کاوشهای فضایی از سوی کشورهای در حال توسعه نیز مورد توجه قرار گرفته است تا آنها نیز بتوانند از حقوق خوددر استفاده از منابع برون زمینی ( که خواه نا خواه روزی مورد بهره برداری قرار خواهد گرفت) دفاع کنند.در این میان نکته ای نباید از نظر دور بماند.
کاوش های فضایی نه تنها منشا افزایش دانش ما درباره این پرسش اساسی است که ما در کجای جهان ایستاده ایم بلکه در آینده ای نه چندان دور در حکم گذرنامه ای برای ورود به جغرافیای جدید و مرزبندی های نوین سیاسی ، اقتصادی و فرهنگی خواهد بود و به همین دلیل است که در این شرایط، بسیاری از کشورها هزینه های کلانی را صرف این کاوشها می کنند تا نتیجه آن را در آینده برداشت کنند.
غفلتهایی که امروز در این خصوص صورت بگیرد قطعا جبران پذیر نخواهد بود.
پوریا ناظمی 
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
