دکترای پژوهش‌محور در انزوا

در واقع، وقتی عالی‌ترین سطح فارغ‌التحصیلان نظام آموزش کشور با رویکردی تحقیقی و عملی به فعالیت‌های علمی مشغول باشند، در آن شرایط می‌توان امیدوار بود که فرآیند توسعه کشور با شتاب بیشتری حرکت کند، اما هم‌اکنون برخلاف مفاد نقشه جامع علمی کشور، جذب دانشجوی پژوهش‌محور با بی‌مهری و بی‌اعتنایی روبه‌رو شده است.

یعنی در حالی که کشور ما به فعالیت‌های پژوهشی و هم‌افزایی علم و ثروت، نیاز مبرم دارد و حتی می‌خواهد تا سال 1404 نیز در رتبه نخست علم و فناوری در منطقه خاورمیانه قرار گیرد اما دانشگاه‌ها و حتی خود دانشجویان دکتری، علاقه‌ای به تحصیل در دوره‌های دکترای پژوهش‌محور ندارند.

یک دانشجوی دکترای پژوهش‌محور باید حتما در یکی از طرح‌های پژوهشگاه‌های مستقل وزارت علوم یا پژوهشکده‌های دانشگاه‌‌ها مشغول به کار باشد و در حین کار نیز تنها حدود هشت واحد آموزشی می‌گذراند و بیشتر وقتش را صرف فعالیت‌های پژوهشی و تولیدی خواهد کرد.

حسن مروتی، رئیس دانشگاه شهید چمران اهواز درباره موانع جذب دکترای پژوهش‌محور به جام‌جم می‌گوید: یکی از عمده موانع توسعه دکترای پژوهش‌محور، مشخص نبودن سازوکار پذیرش این گروه از دانشجویان است، طوری که مطابق آیین‌نامه‌های موجود، باید دانشجویان این دوره‌ها صلاحیت علمی و توانایی انجام طرح‌های صنعتی را داشته باشند، اما در مقام عمل شاهدیم که برخی متقاضیان دکترای پژوهش‌محور، توانایی انجام طرح‌های پژوهشی و حتی توانایی گذراندن دوره دکتری را ندارند.

وی تاکید می‌کند: معتقدم متقاضی که قرار است در دوره‌های دکترای پژوهش‌محور تحصیل کند، باید در ابتدا مثل همه متقاضیان در آزمون دکتری شرکت کند تا اول این که مطمئن شویم این فرد حداقل‌های علمی یک دانشجوی دکتری را دارد و از طرف دیگر، طمینان یابیم این دانشجو با انتخاب شیوه پژوهش‌محور قصد نداشته است که آزمون دشوار دکتری را دور بزند.

رئیس دانشگاه شهید چمران اهواز، پایین بودن ظرفیت پذیرش دکتری در کشور را یکی دیگر از عوامل بی توجهی به سیستم جذب دکترای پژوهش‌محور می‌داند و عنوان می‌کند: وقتی تعداد متقاضیان دکتری ده برابر و حتی گاه بیشتر از ده برابر تعداد ظرفیت‌های نظام آموزش عالی است، در این شرایط خود دانشگاه‌ها هم ترجیح می‌دهند که با روش کم‌دردسرتری چون دوره‌های آموزش‌محور دکتری، به جذب دانشجو اقدام کنند.

اگر به وضع دوره‌های دکتری در کشورهای توسعه‌یافته نگاهی اجمالی بیندازیم، متوجه می‌شویم که معمولا در کشورهای آمریکای‌شمالی، دکترای آموزش‌محور و در کشورهای اروپایی دوره‌های پژوهش‌محور در مقطع دکتری متقاضی بیشتری دارند، اما این شرایط اصلا به این معنی نیست که همه دانشجویان در این کشورها، تنها در یک دوره آموزش‌محور یا پژوهش‌محور فعالیت می‌کنند.

محمدحسین رامشت، رئیس دانشگاه اصفهان در گفت‌وگو با جام‌جم معتقد است که نظام آموزش عالی در کشور ما باید در مسیری پیش برود که به هر دو دوره آموزش‌محور و پژوهش‌محور توجه شود.

وی با بیان این‌که نباید دوره‌های دکترای پژوهش‌محور را فراموش کنیم، تاکید می‌کند: دوره‌های آموزش‌محور و پژوهش‌محور در مقطع دکتری مکمل یکدیگر هستند و نظام آموزش عالی نیز باید ضمن اولویت قرار دادن نیازهای جامعه، بستر تحصیل را هم برای محققان مشتاق به تحصیل در دوره‌های پژوهش‌محور دکتری و هم برای دانشجویان علاقه‌مند به دوره‌های دکترای آموزش‌محور فراهم کند.

محمداسماعیل همدانی‌گلشن، رئیس دانشگاه صنعتی اصفهان هم خاطرنشان می‌کند: نباید هیچ‌کدام از دوره‌های آموزش‌محور و پژوهش‌محور دکتری را قربانی یکدیگر کنیم و همان‌طور که در مقطع دکترای آموزش‌محور، طرح‌های متعدد علمی در فرآیند تدوین رساله‌های دکتری تعریف می‌شود، باید در کنار آن نیز دوره‌های دکترای پژوهش‌محوری وجود داشته باشد تا این‌گونه طرح‌های علمی، عملیاتی شوند.

وقتی از همان دوران تحصیل در مدارس و حتی در دوران دانشجویی، ناخودآگاه به ما یاد می‌دهند که می‌توانیم با جزوه گرفتن و درس خواندن در شب امتحان، مقاطع تحصیلی را براحتی پشت سر بگذاریم، در این شرایط شاید کمی سخت باشد که انتظار داشته باشم دانشجوی دکتری، رغبتی برای تحصیل در دوره‌های پژوهش‌محور داشته باشد.

بابک نگاهداری، معاون نظارت و راهبردی شورای عالی انقلاب فرهنگی، با اشاره به این که مشکل کمبود دکترای پژوهش‌محور در کشور، یک پیشینه سنتی دارد به جام‌جم می‌گوید: این مشکل از قبل به ما رسیده است و پیشینه‌ای تاریخی دارد که برای اصلاح آن به زمان نیاز داریم.

وی توضیح می‌دهد: ما حدود یک سال و نیم پیش و با‌اجرای نقشه جامع علمی کشور، تلاش کردیم تا مفاد این نقشه را اجرا کنیم و اتفاقا این نقشه جامع کاملا با رویکرد پژوهش‌محور به تصویب رسیده است که برای رفع مشکل کمبود دانشجویان دکترای پژوهش‌محور و اجرای کامل مفاد این نقشه به گذر زمان و فرهنگ‌سازی نیاز داریم.

معاون نظارت و ارزیابی ستاد راهبری نقشه جامع علمی کشور خاطرنشان می‌کند: باید این فرهنگ را در دانشگاه‌ها نهادینه کنیم که دیگر وظیفه آنها تنها تربیت دانشجو نیست و باید در این راستا به پژوهش و تولید علم روی بیاورند، البته برای نهادینه کردن این کار باید به فرهنگ‌سازی در دانشگاه‌ها روی بیاوریم، اما درکل مطمئن هستم که با اجرای کامل نقشه جامع علمی کشور، مشکل بی‌توجهی به دوره‌های دکترای پژوهش‌محور نیز حل خواهد شد.

این مقام مسئول تاکید می‌کند که مجموعه متولیان نظام آموزش عالی باید از دانشجویان دکترای دوره‌های پژوهش‌محور حمایت کنند و اظهار می‌کند: با توافق‌هایی که صورت گرفته است در نظر داریم که اعطای پژوهانه (تسهیلات و امکانات پژوهشی) به دانشجویان دکترای دوره‌های پژوهش‌محور را افزایش دهیم تا از این طریق به گسترش این دوره‌ها کمک کنیم، زیرا طبیعی است که اگر یک دانشجوی دکتری دغدغه معاش نداشته باشد، خیلی راحت‌تر می‌تواند به فعالیت‌های پژوهشی روی بیاورد.

امسال بیش از 180 هزار متقاضی برای ورود به مقطع دکتری با یکدیگر رقابت داشتند، اما تنها کمتر از ده‌هزار نفر از این داوطلبان، شانس ورود به دانشگاه‌ها را پیدا کردند.

جالب این که از بین این ده هزار نفر تنها 442 سهمیه دکترای پژوهش‌محور به تصویب رسید و معاون پژوهش و فناوری وزیرعلوم نیز ابراز امیدواری کرده است که در سال‌آینده 700 سهمیه دکترای پژوهش‌محور مورد استفاده قرار گیرد.

اما جالب‌تر آن که وزارت علوم مدعی است باید نسبت دانشجوی آموزش‌محور به پژوهش‌محور، پنج به یک باشد ولی طی چند سال اخیر به‌هیچ عنوان این نسبت رعایت نشده است و حتی به گفته کارشناسان آموزش عالی، بعید است که حتی همین 700 سهمیه دکترای پژوهش‌محور نیز در مقام عمل محقق شود.

امین جلالوند‌/‌گروه جامعه