افول قدرت بی‌طرفی ترکیه

مجله آمریکایی Foreign Policy این استاد دیپلماتیک را به عنوان «مغز متفکری در ورای بازگشت ترکیه به عرصه جهانی» معرفی می‌کند. وی اولین سال حکومتش نوعی دیپلماسی بلندپروازانه را در پیش گرفت و بیست‌وپنج روز از ماه را در سفر رسمی به سر می‌برد تا رساله نظری خود را به نام «ژرف‌اندیشی استراتژیک» که در اواخر دهه 1990 نوشته بود، عملی سازد. این استراتژی را می‌توان در این جمله خلاصه کرد که داوود اوغلو همیشه آن را بیان می‌کرد: «ما هیچ مشکلی با همسایگان نداریم». دو سال بعد، مشخص شد که این استراتژی با شکست روبه‌رو شده است، زیرا قطار موسوم به «بهار عربی» از منطقه عبور می‌کرد.

محور اصلی این دیپلماسی، یعنی داشتن روابط خوب با همسایگان، کشور سوریه بود. قبل از انقلاب ماه مارس سال 2011، داوود اوغلو بیش از 50 بار برای ماموریت به دمشق رفت و وزرای مشترک این دو کشور در پایان سال 2009 دو پیشنهاد از جمله پیشنهادی برای شهر حلب ارائه و ویزای اتباع خود را لغو کردند. همچنین در ژانویه 2010، رجب طیب اردوغان با همتای سوری خود، پیمانی مبنی بر احداث سد دوستی روی رود (اورونتس) بست. این راهبرد اگرچه با هدف نزدیکی طرفین انجام شد، اما تنش‌های مربوط به تحولات سوریه همه برنامه‌ها را به هم ریخت. وزیر امور خارجه، همچون دیگر وزرا توانایی متوقف کردن این تنش‌ها را نداشت و مرز این کشور با سوریه ـ که طولانی‌ترین مرز محسوب می‌شود ـ بار دیگر مثل سال‌های 1990 حالت نظامی به خود گرفت. این تنش تا آنجا تشدید شد که تا امروز نزدیک به 45 هزار پناهجوی سوریه‌ای وارد ترکیه شده‌اند.

هم‌اکنون ترکیه در همه مرزهای خود با همسایگان دچار مشکل است. مرز این کشور با ارمنستان همچنان بسته است و مذاکراتی که در این باره در سال 2009 انجام شد، موفقیت‌آمیز نبود.

این کشور همچنین با عراق اختلافات عمده‌ای دارد. در ابتدای ماه آگوست، بازدید داوود اوغلو از کرکوک، شهری در شمال عراق که کردهای این کشور برای تصاحب آن مبارزه می‌کنند، موجب نارضایتی حکومت مرکزی در بغداد و نخست‌وزیر آن کشور، نوری المالکی شد.

پیش از این نیز حمایت از طارق‌الهاشمی که توسط دادگاه عراق به جرم مشارکت در قتل تحت تعقیب بود و به استانبول گریخت، باعث تیره و تار شدن روابط این دو کشور شده بود. در درگیری نفتی که بغداد با منطقه خودمختار کردنشین داشت، ترکیه موضعش را با برقراری ارتباط با خانواده مسعود بارزانی (رئیس حکومت خودمختار کردها در عراق) مشخص کرد. در ماه ژوئیه، کردستان عراق مستقیما به ترکیه نفت صادر کرد که خشم دولت عراق را برانگیخت.

بر خلاف تلاش‌های داوود اوغلو برای میانجیگری در مورد برنامه هسته‌ای ایران، هیچ‌گاه روابط این کشور با ایران بر پایه اعتماد دوطرفه شکل نگرفت. از سوی دیگر، انقلاب در جهان عرب به تنش دائم در منطقه دامن زد. تهران، محور قدرتمند اسلامی و آنکارا، منافعشان در این بین بسیار متفاوت بود.

بلندپروازی آنکارا که رویای ایجاد پلی میان شرق و غرب را در سر می‌پروراند، به ناامیدی مبدل شد. در سال 2008، داوود اوغلو تلاش کرد تا اسرائیل و سوریه را بر سر میز مذاکره بنشاند؛ نه‌تنها این تلاش با شکست مواجه شد، بلکه روابط خود آنکارا نیز با این دو طرف تیره شد. یک روزنامه‌نگار ترکیه‌ای می‌گوید: «امروز دیگری خبری از آن ترکیه نیست که از یک سو اهداف جدیدی را در رابطه با اتحادیه اروپا، اسرائیل و ایران دنبال می‌کرد و از سوی دیگر برنامه‌های طولانی مدت را در ارتباط با سوریه، روسیه و آمریکا طرح‌ریزی کرده بود. ترکیه به آن سیاست خارجی خود بازگشته است که قبل از به قدرت رسیدن اسلام‌گرایان محافظه‌کار حزب عدالت و توسعه در پیش گرفته بود. امروز عملا هیچ کشور هم‌مرزی وجود ندارد که ترکیه با آن اختلاف نداشته باشد به طور مثال نه اسرائیل و نه گروه‌های فلسطینی هیچ حرفی از ترکیه به میان نمی‌آورند. امروز می‌بینیم که تلاش‌های ترکیه تا چه حد بی‌نتیجه بوده است.

آیا آنکارا تاثیر خوب خود را در خاورمیانه از دست داده است، این روزنامه‌نگار ترک معتقد است: چهار کشوری که دیکتاتورهای خود را سرنگون کردند یعنی مصر، لیبی، تونس و یمن دیگر ترکیه را برخلاف تلاش‌ها و ابتکار عمل‌های گستره دیپلماتیک که داشت به عنوان الگویی برای خود در نظر نمی‌گیرند.از آنجا که مقصد نخستین سفر رئیس‌جمهور مصر، محمد مرسی عربستان بود در نتیجه عربستان سعودی برای مصر در اولویت قرار گرفت. برای بسیاری از ناظران، ترکیه به این علت که نمی‌دانست چگونه نظم منطقه‌ای جدیدی را برقرار سازد به نظام پیشین در چارچوب سیاست خارجی آمریکا بازگشته است. آمریکا از سال 1953 عضو ناتو است و آنکارا به این کشور اجازه داده تا در خاک این کشور رادارهای ضدموشک مستقر شود. به نظر می‌رسد قدرت چانه‌زنی ترکیه در تحولات منطقه افول کرده است.