زخم‌های برجای مانده در کشمیر

اشرف جان، یکی از کسانی است که به این بخش از شمال کشمیر آمده است؛ جایی که رودخانه «نلوم»‌ جاده باریکی را بین یک روستای کوهستانی کشیده و آن را به دونیم کرده است. او با زل زدن به خانه‌های چوبی در آن سوی رودخانه به یکی از آنها اشاره کرده و می‌گوید: «پدر و مادرم در آنجا زندگی می‌کنند. آنها پیر هستند و حتی نمی‌توانند از اتاق خارج شوند». او که سعی می‌کند جلوی اشکش را بگیرد 40 سال دارد و می‌گوید از 22 سال پیش تاکنون نزد خانواده‌اش نبوده است.

در سال 1948 بین هند و پاکستان بر سر کشمیر جنگ درگرفت. پایان این جنگ مصادف بود با تقسیم این منطقه بر مبنای مرزهای موقتی که هنوز مورد مناقشه است. در روستای «کاران» ‌این مرز درست در امتداد رودخانه حرکت می‌کند و روستا را به دو نیم کرده است. از سال 2003 و در پی یک آتش‌بس بود که دیگر خانواده‌ها می‌توانستند به نقاطی در کنار رودخانه آمده و همدیگر را در آن سوی آن صدا بزنند. صدیق بوت (شصت و پنج ساله) یکی از همین‌هاست که آمده تا دخترش را صدا زده و احوالش را بپرسد. می‌گوید: «کمی پیشتر از آنجا بلند شد و رفت.» و سپس به جایی در بین خانه‌های آن طرف رودخانه اشاره می‌کند. وی ادامه می‌دهد: «دخترم ازدواج کرده و صاحب چهار فرزند است. وقتی داشتم کنار رودخانه قدم می‌زدم مرا دید و تشخیص داد».

اشرف جان و صدیق بوت جزو تقریبا 30 هزار نفری هستند که حدود سال 1990 روستاهایشان را در کشمیر تحت کنترل هند رها کردند. آن زمان خشونت‌ها بخصوص علیه مسلمانان به اوج خود رسیده بود. به این علت آنها مجبور شدند به پاکستان بگریزند و ابتدا در کمپ‌های موقت اسکان داده شدند. هرچند آنها امیدوار بودند بزودی به خانه‌هایشان بازگردند، اما ادامه درگیری‌ها چنین اجازه‌ای به آنها نداد. در طول یک دهه گذشته 30 هزار نفر از جوانان کشمیری ساکن هند اعتقاد داشتند باید با عبور از مرزها آموزش نظامی دید و به جنگ با نیروهای هندی مستقر در کشمیر برخاست. خیلی از آنها در این راه کشته یا اسیر شدند. تعدادی نیز باقی ماندند که اکنون آرزو دارند دوباره بتوانند به زندگی عادی خود بازگشته و به همان خانه‌هایی مراجعه کنند که روزگاری مجبور به ترک آنها شدند.

در حال حاضر 3000 تا 4000 نفر از آنها در منطقه کشمیر پاکستان هستند. خیلی از آنها در میانسالی عمرشان به سر می‌برند. مجموع کشمیری‌های بی‌خانمان شده که منابع رسمی پاکستان تعدادشان را بیش از 36 هزار نفر تخمین می‌زنند، اکنون با بهبود یافتن روابط بین هند و پاکستان دچار یک حالت سرخوردگی و ازخودبیگانگی شده‌اند. یک تحلیلگر امور کشمیر می‌گوید: «یک دهه جنگ آثار خود را برجای گذاشته است. شورش مسلمانان هرچند نتوانست دولت هند را تکان دهد، اما حقانیتش را زیر سوال برد.»‌ به گفته وی «امروزه رهبری این شورش‌ها، اما دیگر به دست گروه‌های تندروی مذهبی افتاده است و همین مساله بخصوص پس از حوادث یازدهم سپتامبر موجب کاهش طرفداری از آنها در سطح بین‌المللی شد».

پاکستان اکنون زیر فشار است تا حمایت خود را از گروه‌های شبه‌نظامی کاهش دهد. همین موضوع باعث فروکش کردن شورش‌ها در کشمیر شده است. سال 2003 پاکستان بر سر یک آتش‌بس با هندوستان به توافق رسید و این کشور دیگر دست از حمایت شبه‌نظامیانی که در مناطق تحت کنترل هند اقدام به عملیات نظامی می‌زدند، کشید. همچنین پاکستان نسبت به برخی گروه‌های ذی‌نفوذ چون حزب المجاهدین بی‌توجه شد. در سال جاری نیز کمک‌های مالی به گروه‌های شورشی باقیمانده در کشمیر پاکستان قطع شد. در کنار این فشارهای اقتصادی، پاکستان یک بسته پیشنهادی نیز برای بازسازی زندگی جنگجویان ارائه داد که مطابق آن می‌توانستند ازدواج کرده و کار پیدا کنند. مجموع این اقدامات فعالیت‌های نظامی شورشیان را به حداقل رساند. هندوستان نیز از فرصت آتش‌بس استفاده کرد و توانست مرزهایش را سیم‌کشی کرده و روی آنها دوربین‌های الکترونیکی نصب کند، به گونه‌ای که رسوخ در آنها دیگر برای شبه‌نظامیان بسیار سخت خواهد بود.

مردم کشمیر تقریبا به صورت یکپارچه از قیام دهه 90 حمایت می‌کردند، اما بعدها حوادثی اتفاق افتاد که آنها را دچار تردید کرد. بخصوص اختلاف بین گروه‌های مختلف این وضع را بدتر کرد. با ورود گروه‌های تندروی پاکستانی نظیر حرکت المجاهدین، البدر، لشکر طیبه و سپاه محمد دستاوردهای قیام مردم کشمیر به هدر رفت. حضور این گروه‌ها در واقع فعالیت گروه‌های محلی کشمیر را تحت‌الشعاع قرار می‌داد. طبق برخی تخمین‌ها، بیش از 50 هزار نفر در اثر درگیری‌ها در کشمیر طی 20 سال گذشته جان باخته‌اند که اغلب آنها را شهروندان عادی تشکیل می‌دادند. طولانی و هزینه‌دار بودن فعالیت‌های نظامی‌گری در این منطقه موجب نابودی زندگی مردم و ویرانی اقتصاد کشمیر شد و بسیاری را برای سال‌ها از یک زندگی سالم محروم ساخت. اکنون با بهبودی روابط سیاسی بین هند و پاکستان انتظار می‌رود مردم ساکن در دو سوی این مرزها بتوانند دوباره به احیای روابط خانوادگی خود پرداخته و زخم‌های گذشته را ترمیم کنند.