روزگاری که باید تصور شود

1ـ مهم‌ترین نکته‌ای که باید در هر اثر تاریخی به آن پایبند بود، بخش تحقیقات است. نبود تحقیقات یکی از نقص‌هایی است که معمولا فیلمنامه نویسان و کارگردانان ما با آن مواجه هستند. حالا این تحقیق می‌تواند حول محور یک فیلم اجتماعی با شخصیت‌های امروز اتفاق بیفتد یا در یک اثر تاریخی نمود داشته باشد.

مساله اینجاست که فیلمنامه‌نویس پیش از هر چیز باید شرایط جامعه‌ای را که روایت در بستر آن اتفاق می‌افتد، بخوبی بشناسد.

در آثار اجتماعی، فیلمنامه‌نویسان با این ادعا که از جامعه‌شان شناخت کافی دارند، فیلمنامه را بدون توجه به پژوهش به رشته تحریر درمی‌آورند. البته در این‌گونه فیلمنامه‌ها به پژوهش‌های آنچنانی نیاز نیست و گاهی تحقیقات میدانی و گفت‌وگو با صاحب‌نظران عرصه اجتماعی هم کفایت می‌کند. اما در یک اثر تاریخی وضعیت به گونه دیگری است و کسی نمی‌تواند ادعا داشته باشد که می‌تواند بدون در نظر گرفتن تحقیقات، یک اثر فاخر تاریخی تولید ‌کند.

2ـ اولین نکته‌ای که در یک سریال یا فیلم تاریخی توجه هر بیننده‌ای را به خود جلب می‌کند نوع پوشش، گریم و طراحی صحنه آن اثر است. بعضا در فیلم‌های تاریخی دیده‌ایم بی‌توجهی به جزئیات بصری و نادیده گرفتن بخشی از ارکان یک صحنه، سبب شده اعتماد مخاطب به پیام فیلم و داستان آن کمرنگ شود، چون احساس می‌کند کسی که بخش صحنه‌ای تاریخ را تحریف کرده ممکن است در توصیف رویدادها نیز نگاه غرض‌ورزانه داشته باشد.

تاریخی که تا اینجا از آن حرف زدیم به سال‌های خیلی دور مربوط نیست؛ مثلا داستان فیلم «جرم» به کارگردانی مسعود کیمیایی در زمانی اتفاق افتاد که خیلی‌ها آن را به یاد دارند و به همین علت وقتی در خیابان‌های دهه 40 یا 50 ماشین پراید دیده شد، مردم متوجه این نقص شدند.

یا مثلا «در چشم باد» مسعود جعفری جوزانی که مقاطعی از تاریخ ایران را به تصویر کشید و بخوبی از عهده این مــهم برآمد، وقتی به دهه 60 و دوران جنگ تحمیلی رسید در نشان دادن بخشی از خیابان‌های تهران نتوانست بخوبی حال و هوای دهه 60 را برای مردم تداعی کند.

3ـ حالا برمی‌گردیم به تاریخی که تنها در کتاب‌ها خوانده‌ایم و رویدادهای آن را از مفسران تاریخ شنیده‌ایم؛ مجموعه‌هایی که برای نمایش تاریخ آن نیاز به تحقیقات گسترده و توجه به ظرایف است.

سریال‌های تاریخی با درجه کیفی «الف» ویژه، در این دسته‌بندی قرار می‌گیرند؛ مثلا داوود میرباقری وقتی ساخت سریال «امام علی (ع)» را آغاز کرد بی‌شک بخش قابل ملاحظه‌ای از انرژی و وقت تحقیقات خود را برای ساخت لوکیشن‌هایی گذاشت که حال و هوای آن دوره تاریخی را نشان می‌داد.

از آنجا که در کمتر کتاب تاریخی به صورت روشن و صریح از شهر و محل زندگی مردم قدیم سخنی به میان نیامده است، باید با دقت فراوان نحوه زندگی را از دل شخصیت‌های تاریخی و امکاناتی که در هر دوره برای زندگی وجود داشته، بیرون کشید. اگر در آثار داوود میرباقری که اتفاقا در به تصویر کشیدن رویدادهای تاریخی نیز تبحر خاصی دارد، دقیق شویم می‌بینیم برای ساخت یک اثر گاهی بیش از پنج سال زمان گذاشته شده است، پس بی‌دلیل فیلمبرداری سریال «مختارنامه» هشت سال به طول نینجامیده و چیزی که سبب طولانی شدن این سریال در مرحله ساخت شده، بررسی موشکافانه و ساخت دکورها و لوکیشن‌هایی است که میرباقری را بر آن داشته تا تاریخ را به واقعیت نزدیک‌تر و برای مردم باورپذیرتر کند.

همین می‌شود که یک اثر فاخر خوانده شده و مخاطب عام را پای صحبت کارگردان می‌نشاند.

بازخوردی که میرباقری، ضیاءالدین دری، مهدی فخیم‌زاده البته در ساخت سریال تاریخی «امام رضا‌(ع)»‌ و کارگردانانی از این دست از مخاطب گرفته‌اند، به دلیل توجه به فیلمنامه، کارگردانی و از جلوه‌های بصری مقاطعی از تاریخ بوده است.

دلیل موفقیت این کارگردان‌ها تنها به داشتن فیلمنامه و جذابیت شخصیت‌ها برنمی‌گردد و به جرات می‌توان گفت در یک اثر تاریخی این سه رکن به یک اندازه در جذاب کردن اثر تاثیرگذار هستند.

4- نگهداری از زحمات یک گروه تحقیق و سازنده برای ساخت مقطعی از تاریخ و توجه به هزینه‌های صرف‌شده برای سرپا کردن لوکیشنی از یک مقطع تاریخ، نکته‌ای است که معمولا گروه سازنده و از آن مهم‌تر گروه هزینه کرده که اغلب بخش دولتی است، از کنار آن براحتی عبور می‌کنند.

این مساله گاهی در شهرک دفاع مقدس و برای ساخت آثار جنگی نیز به چشم می‌خورد. طبیعی است گروهی که پس از مستقر شدن و ساختن بناهای آنچنانی فیلمشان را به سرانجام می‌رسانند، نمی‌توانند هر آنچه ساخته‌اند از بین ببرند و اگر قرار به مراقبت هم باشد، این وظیفه به عهده آنها نیست.

تنها بخشی که باید نگاه دلسوزانه‌تری به انرژی صرف‌شده برای ساخت این لوکیشن‌ها داشته باشد، بخش دولتی است که متاسفانه این اتفاق نمی‌افتد و در بیشتر موارد هر آنچه ساخته شده به دست صاحبان مالی اثر از میان می‌رود.

الهام نداف