در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
ابنمقله پدر خوشنویسی اسلامی
ابنمقله، ابوعلی محمدبن علی بنحسین (حسن) بنعبدالله شیرازی (شوال ۳۲۸ ـ ۲۷۲ قمری / مارس 940 ـ886 میلادی)، ادیب، خوشنویس، مبتکر و مبدع خطوط مختلف و وزیر عباسیان کسی است که درگذشت او در تقویم، روز هفتم شهریور ثبت شده است.
ابنمقله، یکی از مهمترین خوشنویسانی است که پایهگذار و مبدع خطوط بسیاری بوده است. ابداع و تنظیم خطوط ششگانه و اصول دوازدهگانه خوشنویسی را به او نسبت میدهند که تحول عظیمی در سیر نگارش حروف به سمت خوشنویسی هنرمندانه به شمار میرود و نقطهعطفی در خوشنویسی اسلامی است.
آنچه از زندگی او در دسترس است، نشان میدهد در بیضاء فارس متولد شد. این هنرمند توسط خلیفه عباسی با نام المقتدر بالله به وزارت برگزیده شد. سال ۳۱۸ هـ . ق بهدنبال سخنچینی و تهمت حسودان از مقام خود عزل شد، از بغداد به زادگاهش فارس برگشت و تا سال ۳۲۰ هـ . ق در آنجا ماند. پس از شورش مردم بغداد علیه المقتدر و پس از سقوط او القاهر بالله به خلافت رسید. در زمان القاهر، ابنمقله دوباره به وزارت رسید. چندی بعد بار دیگر با تهمتهای اطرافیان خلیفه او را از وزارت عزل کرد.
پس از چندی باز مردم بغداد شورش کردند و القاهر را نیز از تخت پایین کشیدند. بعد از او پسرش با لقب الراضی بالله به خلافت رسید و ابنمقله بار دیگر بهوسیله او به صدارت رسید، ولی برای بار سوم از صدارت خلع و در نهایت پس از شکنجه و آزار درپی بدخواهی عدهای حسود، دست راست این هنرمند را از بدنش جدا کردند.
ولی چون الراضی پشیمان شده بود، دستور داد به مداوای او بپردازند، اما مداوا سودی نبخشید. پس نوشتن با دست چپ را تمرین کرد و حتی قلم را به آرنج دست راست میبست و مینوشت. گفته شده او در این کار هم موفق گردید.
بیشتر تاریخدانان از ابنمقله بعنوان اولین مبتکر خوشنویسی اسلامی نام میبرند و او را اولین کسی ذکر میکنند که کتابت را به یک هنر ارتقاء داد. در واقع، ابنمقله با بررسی و نظام بخشیدن به خطوط مختلف رایج در زمان خود خطوط ششگانه را نظم بخشید و به آنها هویت واقعی داد و برایشان قواعدی وضع کرد.
همچنین ابنمقله شخصی بود که خط محقق را از خط کوفی و نسخ قدیمی بیرون کشید و آن را قاعدهمند کرد. سپس خط ریحان را ایجاد کرد. بعد از آن خط ثلث را از خط ریحان گرفت و قاعدهمند کرد. بعد از آنها به شکلدادن و منزهکردن خط نسخ پرداخت. ابنمقله، قرآنی به خط نسخ نوشت و خطوط محقق و ریحانی و کوفی را در سر سورهها قرار داد و زمانی که خواست کتابت قرآن با سایر خطوط فرق داشته باشد، خط توقیع را ابداع کرد.
ابنمقله، 12 قاعده برای زیبایی خط تعیین کرد که به اصول دوازدهگانه خوشنویسی معروف است و تاکنون پس از گذشت بیش از هزار سال، اعتبار خود را حفظ کرده است. قواعد یا اصول دوازدهگانه خوشنویسی قواعدی است که در اغلب خطوط رایج در خوشنویسی اسلامی بویژه در خطوط ششگانه و خط نستعلیق بهکار برده میشود. این قواعد عبارتند از: ترکیب، کرسی، نسبت، ضعف، قوت، سطح، دور، صعود مجاز، نزول مجاز، اصول، صفا و شأن.
آنچه از آثار ابنمقله امروز در دست است، میتوان به رساله فى علمالخط و القلم اشاره کرد که در دارالکتب موجود است؛ رساله فى میزانالخط که در مکتبه عطارین تونس نگهداری مىشود؛ مرقعى از خطاطان مختلف که در کتابخانه سلطنتى (سابق) در تهران موجود است که انتساب قطعهای از آن به ابنمقله قابل تأمل است. همچنین از او چند نامه نیز بر جای مانده است که میتوان نامهای برای فرماندهان سپاه و حکام ولایات، نامهای برای ابوعبدالله بریدی و نامهای برای ابنفرات زمانی که در زندان بوده و از او تقاضای بخشودگى کرده است، اشاره کرد.
پس از ابنمقله افرادی چون محمد بن سمسانی و محمد بن اسعد شیوه او را فرا گرفتند و یک قرن بعد، ابوالحسن علیبن هلال معروف به ابن بواب، این شیوه را از آن دو آموخت و تکمیل کرد و تمامی خطوطی را که ابنمقله پدید آورده بود کمال بخشید.
ابنمقله علاوه بر خوشنویسی در علوم و فنون مختلف نیز دستی داشت. از جمله در فن بلاغت، حفظ لغت، آشنایی به علم اعراب و فنون شعر استاد بود. اشعار وی زیبا و ملیح بود و توقیعات او نمونه و بسیار زیبا شمرده شده است. قسمتی از اشعار وی را ابنخلکان، ابنطقطقی، ذهبی و صفدی در کتابهای خود آوردهاند. با این حال بیشتر شهرت او در هنر خوشنویسی است.
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
