پاسارگاد، اولین باغ ایرانی است

براساس باورهای دینی و مذهبی اولین باغی که در جهان وجود داشت باغ بهشت است که آدم و حوا در آن زندگی می‌کردند، اما از نظر یافته‌های باستان‌شناسی، اولین باغی که در جهان ایجاد شد در عراق در محلی به نام منطقه چوغا مامی کشف شده است. در این منطقه زمین‌های کشاورزی به صورت افشان آبیاری می‌شده است که باستان‌شناسان آن را به هزاره ششم قبل از میلاد نسبت می‌دهند. اما در مصر در هزاره سوم قبل از میلاد، باغ‌های سلطنتی را داریم. همچنین در متون اساطیری و مذهبی به باغ‌های معابد سوم در بین‌النهرین اشاره شده، اما بی‌تردید این آشوری‌ها بودند که در هزاره اول قبل از میلاد پدیده آورنده باغ‌های یادمانی بودند که شاید مهم‌ترین این باغ‌ها، باغ معلق بابل بوده است. سابقه باغ در ایران براساس یافته‌های باستان‌شناسی به پاسارگاد برمی‌گردد، یعنی پایتخت کورش هخامنشی. کاوش‌های باستان‌شناختی در این منطقه باعث کشف یک سیستم آبیاری شامل جوی‌ها و حوضچه‌هایی شده که کاخ‌ها را احاطه می‌کرده و چون دارای چهار کرت هم بوده است، بنابراین پاسارگاد را می‌توانیم یک شهر براساس نقشه چارباغ بدانیم. این فرض اگر درست باشد پاسارگاد کهن‌ترین باغ ایرانی به شمار می‌رود که البته الگوی چارباغ‌سازی بعد‌ها استقرار پیدا کرد. مثلا در دوره هخامنشی، ساسانی و بویژه در دوره اسلامی باغ‌های ایرانی در عین حال که محل تفرج و تفریح هستند نماد یا تمثیلی از بهشت نیز قلمداد می‌شوند.

در تعالیم مزدایی، بودا و حتی اسلامی بهترین نقطه بهشت جایی است که چهار نهر از آن مشتق می‌شده است، در واقع یک نگرش فلسفی وجود داشته که خودش را در نقشه باغ به صورت کارکردی نشان داده است.

بله، از دوره اسلامی باغ‌های بسیاری داشتیم که متاسفانه از بین رفتند و اثری از آنها نمانده است. اگر در متون پیگیری کنید ملک شاه سلجوقی باغ‌های متعددی را در اصفهان می‌سازد، مثل باغ بکر یا احمد سیاه که دارای حوضچه‌هاو کوشک‌های وسیع بوده است یا این را می‌دانیم که قدیمی‌ترین نقشه باغ در دوره ایلخانی به نام رشیدالدین فضل‌الله همدانی ثبت شده است که در مورد باغ اوجان تبریز صحبت می‌کند، اما اینها براساس منابع مکتوب است، ولی دیگر اثری از آنها نیست. درواقع از دوره صفویه به بعد است که می‌توانیم در کنار منابع مکتوب آثار مشهوری از باغ را هم داشته باشیم که در دوره صفویه، باغ​سازی از نظر کمی توسعه پیدا می‌کند و ما در این دوره دو نوع باغ داریم. باغ محصور بزرگ یا اصطلاحا چارباغ یا باغ‌های کوچک‌تری که داخل کاخ شناخته می‌شود. این دو نوع الگو حتی تا دوره قاجار استمرار پیدا می‌کند.

ما دو نوع کارکرد از باغ سراغ داریم. باغ کاخ که هسته اصلی آن را کاخ یا کوشک تشکیل می‌دهد و کارکرد سلطنتی داشته است که تقریبا در تمام سرزمین‌های اسلامی رواج داشته و نوع دوم باغ آرامگاه است که آرامگاه‌هایی برای امامزادگان و بزرگان را در بر می‌گرفته و اشاره‌ای بود به بهشت موعود. به همین دلیل است که می‌بینیم یک باغ مفرح و فضای باطراوتی اطراف آرامگاه ساخته می‌شود. در این باغ آرامگاه گنبد‌گونه نماد آسمان و بهشت، نقش درخت سرو نماد جاودانگی یا زندگی ابدی و بناهای هشت ضلعی اشاره به لذت‌های هشت گانه‌ای دارد که یک مومن در بهشت از آن بهره‌مند می‌شود. به همین دلیل است که مردم در ایران هم باغ کاخ و هم باغ آرامگاهی را به وفور می‌بینند. نکته قابل توجه این است که باغ پاسارگاد نیز هم باغ کاخ و هم باغ آرامگاه محسوب می‌شود.

معماری در گذشته هزینه‌بر بوده است، در نتیجه افراد عادی نمی‌توانستند اقدام به ساخت چنین بناهایی کنند.

ما سه نوع الگو در باغ‌سازی داریم که یکی از این الگو‌ها، الگوی چینی است که کشورهای خاور دور از آن بیشتر بهره‌مند می‌شوند، الگوی شمال مدیترانه که کشورهای اروپایی از آن استفاده می‌کنند و الگوی ایرانی که کشورهای اسلامی عمدتا از این الگو استفاده کرده‌اند.

پارک‌ها و بوستان‌هایی که در ایران ساخته می‌شود، دارای نقشه و بافت اروپایی هستند تا ایرانی! دلیل علاقه‌مندی به الگوهای مدیترانه‌ای نیز گرایش به فرهنگ غرب است. بنابراین باغ‌ها و بوستان‌هایی که در حال حاضر در ایران ساخته می‌شود کمتر در آن باغ‌سازی به شیوه سنتی می‌بینیم، مگر در مناطق دورافتاده و شهر‌های کوچک.

ما باغ‌های زیادی داریم که ثبت جهانی نشده‌اند.

شاید به خاطر این‌که بررسی آن، مسیری طولانی دارد. به هر حال آثاری که به ثبت یونسکو می‌رسد باید ویژگی خاصی داشته باشد، مثلا منحصر به‌فرد باشد یا رویداد خاصی در آن اتفاق افتاده باشد شاید به همین دلیل است 9 باغی که در پرونده یونسکو به ثبت رسیده به عنوان باغ‌های برتر ایران انتخاب شده‌اند. البته ثبت همین 9 باغ در جهان به نام ایران پدیده بسیار بزرگ و خوبی است. ما در جهان در کل 12 باغ ثبت شده داریم که دو مورد آن در هند به نام تاج محل و آرامگاه همایون پادشاه گورکانی است و دیگری در پاکستان به نام باغ شالیمار است، اما بقیه باغ‌های ثبت شده به نام ایران است و نشان می‌دهد باغ‌سازی ایرانی‌ها برای کارشناسان یونسکو حائز اهمیت است.

باغ‌های طبس، صفی‌آباد بهشهر، باغ‌های قزوین همچنین باغ هشت بهشت اصفهان که قابلیت ثبت شدن دارد، باغ عفیف‌آباد شیراز که در دوره صفویه ساخته شده که به موزه نظامی تبدیل شده است و بسیاری از باغ‌های دیگر که می‌توان آن را برای ثبت جهانی آماده کرد.