سل هنوز هم یک بیماری کشنده است

تخمین زده می‌شود بیش از 2 میلیارد نفر (حدود یک‌سوم جمعیت دنیا) آلوده به باسیل سل هستند. طبق گزارش‌های سازمان بهداشت جهانی (WHO) در سال 2010، 8/8 میلیون نفر دچار بیماری سل بوده‌اند و 4/1 میلیون نفر در اثر این بیماری فوت کرده‌اند. گفتنی است، میزان افزایش موارد بیماری در مناطق شهری بیش از مناطق روستایی بوده است و افراد 25 تا 44 ساله بیشترین درصد شیوع را نشان داده‌اند. همچنین میزان شیوع بیماری در افراد بی‌خانمان و در پناهگاه‌ها، زندان‌ها و بیمارستان‌ها که محیط بسته هستند و نیز در بین بیماران مبتلا به ایدز که از سیستم ایمنی ضعیفی برخوردارند، بیشتر بوده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد مهم‌ترین مساله شیوع سل مقاوم به «چند دارویی» (MDRTB) ناشی از مکانیسم مقاومت به داروهای ایزونیازید، ریفامپین و سایر داروها بوده که باعث 70 درصد مرگ و میرها شده و در کشورهای غربی شیوع بالاتری داشته است.

لازم به ذکر است مقاومت اکتسابی به عنوان افزایش مقاومت به حداقل یک آنتی‌بیوتیک (در طول درمان یا پس از یک دوره درمان) تعریف می‌شود که معمولا در نتیجه رعایت‌نکردن رژیم دارویی توصیه شده یا تجویز نادرست اتفاق می‌افتد.

شایع‌ترین آزمایش برای تشخیص سل، تست پوست با تزریق محلول حاوی بخشی از باکتری سل غیرفعال است. تست پوست معمولا در شخصی که بتازگی آلوده شده، در عرض 4 تا 10 هفته پس از ابتلا به بیماری مثبت می‌شود که اغلب افراد آلوده به باکتری، یک واکنش پوستی (قرمزی یا تورم) را در محل تزریق نشان می‌دهند،
هر چند این تست نمی‌تواند مشخص کند که شخص سل فعال دارد یا نهفته و آزمایش دیگری برای این کار مورد نیاز است. آزمایش خون نیز می‌تواند به جای آزمایش پوست یا علاوه بر آن انجام شود. نتایج آزمایش خون در مورد افرادی که واکسن BCG دریافت کرده‌اند، آسان‌تر به دست می‌آید. واکسن BCG در بسیاری از کشورها برای پیشگیری از عفونت TB و معمولا به نوزادان داده می‌شود که البته مصونیت زیادی ایجاد نمی‌کند.

سایر آزمایش‌هایی که برای تشخیص سل فعال انجام می‌شود، شامل عکسبرداری با اشعه ایکس از سینه و کشت خلط بیمار برای رشد باکتری‌هاست. علاوه بر این‌ ممکن است آزمایش‌های دیگری مانند برونشوسکوپی یا بیوپسی نیز برای تشخیص مورد نیاز باشد. از داروهای رایج در درمان سل نهفته می‌توان به ایزونیازید، ریفامپین و ریفاپنیتین اشاره کرد. البته ممکن است برخی از این داروها از جمله ریفامپین با سایر داروها مانند داروهای هورمونی جلوگیری از بارداری (مانند قرص‌ها، مواد پوستی و حلقه واژینال)‌، رقیق‌کننده‌های خون و داروهای خاص فشار خون بالا و غیره تداخل پیدا کند. درمان سل نهفته با ایزونیازید به مدت 9 ماه و با ریفامپین به مدت 4 ماه است. بیماری سل فعال باید با استفاده از چندین دارو به مدت 6 تا 9 ماه انجام شود. در این مرحله، علاوه بر ایزونیازید و ریفامپین، 2 داروی اتامبوتول و پیرازین آمید نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. علاوه بر این 10 داروی رایج توسط FDA، مورد تایید قرار گرفته‌اند. درمان سل فعال ابتدا با یک دوره 2 ماهه آغاز شده و 4 تا 7 ماه دیگر ادامه می‌یابد. البته برای اکثر بیماران ادامه دوره به صورت 4 ماهه است و دوره 7 ماهه تنها برای 3 گروه از بیماران توصیه می‌شود که عبارتند از بیماران مبتلا به سل با حفره ریوی که توسط ارگانیسم‌های حساس به دارو ایجاد شده، بیمارانی ‌که کشت خلطشان در زمان تکمیل دوره 2 ماهه درمان مثبت شده است و نیز بیمارانی که مرحله اولیه درمانشان شامل داروی پیرازین‌آمید نبوده و یک بار در هفته با ایزونیازید وریفامپین درمان شده‌اند و کشت خلطشان نیز در این دوره مثبت بوده است. در مورد بیماران مبتلا به ایدز، زنان باردار و کودکان، داروها باید تحت شرایط خاص ساخته شده باشند. همچنین بیماران مبتلا به سل در حین درمان باید از نوشیدن الکل و مصرف استامینوفن اجتناب کنند؛ چراکه هردوی این مواد، کار کبد را بیشتر کرده و خطر آسیب کبدی را افزایش می‌دهند.

در این میان، ‌بررسی بیماران تحت درمان حداقل یک بار در ماه از لحاظ مسمومیت‌های دارویی و آسیب کبدی ضرورت دارد. از آنجا که بسیاری از گونه‌های باکتری، مقاوم به داروها هستند، درمان باید به طور کامل صورت گیرد. درمان ناکافی منجر به ایجاد باسیل‌های متعدد مقاوم می‌شود و بیماری‌ حادی که توسط گونه‌های مقاوم به چنددارویی به وجود می‌آید (mdRTB)، درمان آن بسیار سخت و معمولا کشنده است. در بیمارانی که دچار سل مقاوم به دارو شده‌اند، باید تست مقاومت دارویی انجام شود و باید در سراسر درمان تحت کنترل یک پزشک متخصص باشند.

برای مبازره و ریشه‌کن کردن بیماری سل در سطح منطقه‌ای، ملی و بین‌المللی، ایجاد بسیج اجتماعی برای ارتقای برنامه‌های کنترلی سل در سطح جوامع، بخصوص جوامع فقیر و افزایش سطح دانش و اطلاعات بین عموم و افراد مبتلا به این بیماری از ضروریات است. از آنجا که این بیماری می‌تواند به آسانی توسط مبتلایان به نوع فعال آن انتشار یابد و هنوز یکی از علل بزرگ مرگ و میر در بسیاری از کشورهاست، لازم است افراد مبتلا به سل فعال به مراکز پزشکی و سلامت گزارش شوند تا تحت یک پروسه درمانی ایمن و موثر قرار گیرند. در این‌گونه موارد، درمان مشاهده‌ای و ارتباط دوطرفه بین بیمار و درمانگران برای اطمینان از موثر بودن نحوه درمان لازم است، چرا که بیمار باید داروهای مصرفی را دقیقا طبق تجویز مصرف کند و سهل‌انگاری در این مساله می‌تواند به عدم موفقیت در درمان منجر شود.

سازمان بهداشت جهانی (WHO)، یک استراتژی را برای متوقف‌کردن سل تا سال 2015 برنامه‌ریزی کرده است که شامل بیماران مبتلا به ایدز و سل مقاوم به دارو نیز می‌شود و نیز ایجاد ابزارهای موثر و جدید برای پیشگیری، شناسایی و درمان از اهداف آن است.

فروغ فلاح‌زاده