طرح خودکفایی برنج در مسیر ناهموار

شاید همین امر است که بسیاری از کشورها از جمله ایران را به فکر خودکفایی در تولید این محصول انداخته است؛ طرحی که پس از گذشت 11 سال از ارائه آن هنوز به سرانجامی نرسیده است.

طرح خودکفایی برنج کشور نخستین بار در سال 79 تدوین شد و قرار بود طی حدود 10 سال به نتیجه برسد. این طرح در سال 83 مورد بازنگری قرار گرفت و با هماهنگی وزارت جهاد کشاورزی و موسسه تحقیقات برنج مقرر شد کشور طی پنج ـ‌ سه سال در زمینه برنج به خودکفایی دست یابد که البته به دلایل مختلف این امر محقق نشد، اما حالا مسوولان جهاد کشاورزی خبر از خودکفایی این محصول تا سه سال آینده می‌دهند، این در حالی است که برخی از کارشناسان و صاحب‌نظران معتقدند رسیدن به خودکفایی در تولید این محصول به این راحتی امکان‌پذیر نخواهد بود و تنها در صورتی به نتیجه خواهد رسید که تمام زیرساخت‌های آن فراهم شود که این نیز امری زمان‌بر و هزینه‌بر است.

معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی استان مازندران که تولیدکننده 42 درصد برنج کشور است، در این باره به «جام‌جم» می‌گوید: با توجه به این‌که زیرساخت‌های ما آماده نیست و این زیرساخت‌ها ظرف دو یا سه سال یا یک برنامه آماده نمی‌شود؛ به نظر می‌رسد طی برنامه پنجم یعنی چهار سال آینده به خودکفایی نخواهیم رسید.

یحیی ابطالی یکی از این زیرساخت‌ها را تجهیز، نوسازی و یکپارچه‌سازی اراضی و زهکشی آنها عنوان کرده و می‌افزاید: از 240 هزار هکتار اراضی برنجکاری ما تنها 45 هزار هکتار آن طی 20 سال گذشته تجهیز و آماده شده است. ضمن این‌که سالانه باید حداقل برای تجهیز، نوسازی و یکپارچه‌سازی 10 هزار هکتار از اراضی اعتبار تخصیص یابد که الان هر سال تنها برای دو تا سه هزار هکتار اعتبار پرداخت می‌شود که مسلما با این روند در این باره به جایی نمی‌رسیم.

وی با بیان این‌که عامل دیگری که در بحث خودکفایی بسیار مهم است، بحث مکانیزاسیون است، تصریح می‌کند: الان حدود 10 درصد برنج در مازندران به صورت مکانیزه تولید و کشت می‌شود و برای رساندن آن حداقل به 70 درصد، تسهیلاتی لازم است که بعید می‌دانم ظرف سه سال آینده تامین شود.

ابطالی از موضوع ارقام مناسب و پرمحصول و ضرروت معرفی این ارقام به کشاورزان و جامعه به عنوان مشکل سوم یاد کرده و می‌گوید: در حال حاضر حدود 40 درصد از مزارع در مازندران به ارقام پرمحصول اختصاص پیدا کرده و رساندن آن به 60 تا 70 درصد برای خودکفایی، کار مشکل و زمان‌بری است، به طوری که تحقق آن در یک برنامه امکان‌پذیر نیست.

وی می‌گوید: اکنون در مازندران به یک رقم (نوع) خوب برنج به نام «شیرودی» دست یافتیم که ظرفیت تولید 13 تن شلتوک را دارد که در مقایسه با رقم 6 تن طارم یک توفیق است، اما موفقیت تولید و توسعه این رقم بستگی به حمایت و پشتیبانی دولت از تولید داخلی و اعلام بموقع خرید تضمینی دارد.

ابطالی اصلاح ساختار شالی‌کوبی‌ها و تامین کودهای شیمیایی را از دیگر موارد موثر در خودکفایی می‌داند و می‌افزاید: در شش سال گذشته توانستیم از 1200 کارخانه‌ موجود در استان، ساختار 100 کارخانه را به منظور برطرف شدن ضایعات اصلاح کنیم، ضمن این‌ که کود شیمیایی هم به اندازه کافی و مناسب نداریم، به طوری که 40 تا 50 درصد کود مورد نیاز امسال که باید تا به حال تامین می‌شده، هنوز تامین نشده است.

این کارشناس مسوول با بیان این ‌که ما در حال حاضر در راستای افزایش تولید گام برمی‌داریم نه طرح خودکفایی، یادآور می‌شود: ما باید حداقل بتوانیم میزان واردات را از 400 هزار تن به 100 تا 150 هزار تن کاهش دهیم و از آنجا که به دلیل محدودیت‌های منابع آب و زمین دیگر نمی‌توانیم حتی یک هکتار افزایش سطح زیرکشت داشته باشیم، بنابراین توسعه باید در افزایش تولید در واحد سطح اتفاق بیفتد، یعنی باید عملکردمان را در همان واحد سطح به بالاتر برسانیم و این نیاز به کار مطالعاتی و تحقیقاتی و آماده‌سازی زیرساخت‌ها دارد.

در حالی که معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی مازندران دستیابی به خودکفایی در سه سال آینده را غیرممکن می‌داند، قربان‌نژاد، کارشناس امور زراعی در استان مازندران معتقد است رسیدن به خودکفایی در این بازه زمانی امکان‌پذیر است.

وی با بیان این‌که کسری ما در زمینه برنج آنقدر زیاد نیست که نتوانیم آن را جبران کنیم، می‌افزاید: در صورت تامین همه شرایط و اختصاص اعتبارات و تسهیلات و حمایت‌های همه‌جانبه رسیدن به خودکفایی دور از دسترس نیست.

ابراهیم قربان‌نژاد انجام اقداماتی نظیر بالا بردن سطح تولید ارقام پرمحصول، افزایش دانش فنی کشاورزان، حفظ سطوح زیر کشت،‌ کاهش هزینه‌های تولید از طریق مکانیزه کردن آن و انجام و توسعه «راتون» یا نشای مجدد را از جمله اقداماتی می‌داند که در طرح خودکفایی، برای آن برنامه‌ریزی شده است. ضمن این‌که بحث تامین آب مورد نیاز نیز با احداث سد در حال برطرف شدن است.

وی همچنین با بیان این‌که قیمت تضمینی برنج هنوز اعلام نشده، این امر را در تشویق شالیکاران به تولید برنج بسیار موثر دانسته و می‌گوید: خرید تضمینی ضریب اطمینان کشاورز است، بویژه برای ارقام پرمحصول و جدید و اگر قیمت تضمینی اعلام نشود، کشاورز مبادرت به کاشت برنج محلی می‌کند.

قربان‌نژاد با بیان این‌که موسسه تحقیقات ارقامی مانند شیرودی، فجر و خزر را معرفی کرده که هم از نظر کیفی و هم از نظر کمی سطح بالایی دارند، می‌افزاید: برنج محلی میانگین عملکردش حدود چهار تا 4.5 تن شلتوک در هر هکتار است، در حالی که میانگین تولید شلتوک ارقام پرمحصول هفت تا 7.5 تن در هر هکتار است.

کارشناس مسوول برنج سازمان جهاد کشاورزی استان مازندران با بیان این‌که برای کشاورز فرقی نمی‌کند کدام نوع برنج را بکارد و برگشت سرمایه‌اش مهم است، اظهار می‌دارد: اما برای رسیدن به خودکفایی افزایش تولید مهم است. این مهم هم از طریق کشت ارقام پرمحصول امکان‌پذیر است که تولید بیشتر، اما قیمت کمتری دارد بنابراین باید شالیکار را تشویق به کاشت این نوع برنج کرد و این در صورتی میسر است که خرید تضمینی در کار باشد و کشاورز از بابت فروش این محصول آسوده‌خیال باشد.

اما کشاورزان شالیکار استان که به لحاظ سطح زیر کشت و تولید، استان سرآمد کشت و تولید برنج کشور است با مشکلات ریز و درشت فراوانی دست به گریبانند و برای آن که شاهد افزایش تولید این محصول به عنوان یکی از محصولات زراعی استراتژیک باشیم، باید مشکلات شالیکاران حل و موانع پیش روی آنان برداشته شود.

مسیح فرهادی‌پور، یکی از برنج‌کاران مازندرانی در این‌باره می‌گوید: از مشکلات اصلی ما تامین سوخت برای موتور پمپ‌های آبیاری است که با قیمت‌های فعلی برای کشاورزان گران است.

یکی دیگر از شالیکاران نیز می‌افزاید: برنج‌کاری کاری سخت و دشوار است که برای آسان‌سازی آن باید زمینه استفاده از ماشین‌های مختلف کشاورزی در مراحل کاشت، داشت و برداشت مهیا شود.

علی شیردار می‌گوید: در حال حاضر قیمت ماشین‌های کشاورزی برای کشاورزان خرده‌پا بسیار بالاست و برای آن که همه کشاورزان قادر باشند این ماشین‌آلات را در اختیار بگیرند باید قیمت آنها به صورت یارانه‌ای باشد و از طرفی با تسهیلات بانکی ارزانقیمت در اختیار کشاورزان قرار گیرد.

فاطمه مرادزاده -‌ گروه ایران