مروارید سیاه در دام صیادان خزر

نتایج تحقیقات دریایی سازمان های بین المللی و کشورهای حاشیه دریای خزر بر گونه های مختلف ماهیان خاویاری نشان می دهد که در سواحل جنوبی دریای خزر، ایران سالمترین و مطمئن ترین خاویار و گوشت ماهیان خاویاری جهان را دارد.
شیلات ایران ، با تکثیر تاس ماهی ایرانی تلاشی مضاعف برای حفظ و بازسازی ذخایر ماهیان خاویاری دارد و پیش بینی می شود وضع تولید خاویار در آینده بهبود و صادرات آن افزایش یابد.
میزان ارزآوری صنعت شیلات ایران در سال 1379 یکصد میلیون مارک و 45 میلیون دلار بوده است. در حال حاضر، 95 درصد خاویار ایران ، 30 درصد گوشت ماهیان خاویاری ، 90 درصد میگو پرورشی ، 70 درصد میگوی دریایی و بعضی از تولیداتی که مصرف داخلی ندارند، به کشورهای دیگر صادر می شود.
هم اکنون 120 هزار نفر در بخشهای مختلف صنعت شیلات برای تولید و فرآوری آبزیان فعالیت دارند. تشکلهای شیلاتی هم می توانند در این تحول نقش بسیار مهمی ایفا کنند. فعالیت های شیلات تاثیرگذار و تاثیرپذیر از عوامل مختلف محیطی اعم از محیط طبیعی ، اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی و نیز از عوامل درونی است و کنش و واکنش بین فعالیت بهره برداران در بخش خصوصی و فعالان و متولیان در بخش عمومی ، در کمیت و کیفیت روند تحول صنعت شیلات بسیار موثر است.
ایجاد تعامل مثبت بین فعالیت های این دو بخش ، در اعتلای آنها نقش آفرین خواهد بود.
صید، بخش مهمی از فعالیت شیلات را تشکیل می دهد و از منابع و ذخایر طبیعی است. در این زمینه دولت به عنوان متولی ، مسوولیت حفاظت از منابع و ذخایر را برای ایجاد پایداری در بهره برداری به عهده دارد.
بهره برداران نیز علاقه مند به حفظ منابع و ذخایر هستند تا هم خود و هم نسل آتی به نحو مناسب از آن بهره برداری کنند. برای سایر فعالیت ها نیز ایجاد و حفظ پویایی همراه با ماندگاری و پایداری صنعت بسیار مهم است.
ایجاد هماهنگی بین سیاست ها و اقدامات دولت و نیز بخش خصوصی نیاز به برنامه ریزی و تفاهم در قبول اهمیت هر یک از این دو نهاد دارد که قطعا نقش تشکلها در این امر بسیار سازنده است ; اما متاسفانه تاکنون به نحو موثر امکانات و زیربنای لازم برای ایجاد این تفاهم و هماهنگی بین گروههای در ارتباط و بخش دولتی ایجاد نشده است و هر یک از آحاد این صنعت اعم از خصوصی و دولتی موضوعات را فراگیر و جامع الاطراف نگاه نکرده اند، ولی بدون شک جامعه شیلات با همکاری همه گروههای ذی ربط توان این مهم را دارد و بستر مناسبی است برای رسیدن به این هدف.
برای کارآمد کردن آن هم برداشتن قدمهای زیر ضروری است:

1- ایجاد باور و تقویت اندیشه ، مشارکت در تصمیم گیری برای سیاستگذاری توسعه صنعت با حضور همه آحاد ذیربط.
2- نهادینه کردن حضور موثر بخش خصوصی در برنامه ریزی توسعه و سیاستگذاری های صنعت شیلات کشور.
3- قانونمند کردن فعالیت تشکلها از طریق تهیه و تدوین قانون جامع برای تعیین نقش و جایگاه آنها در نظام تصمیم سازی و تصمیم گیری در فعالیت های صنعت شیلات کشور.
4- ایجاد ساختار مناسب برای نظام تشکلها و جلوگیری از تعدد بی رویه آنها.
5- مشخص کردن منابع ثابت برای تامین درآمد تشکلها تا زمانی که قوانین در این رابطه بدون مشکل به اجرا گذشته می شود و قانونمند کردن تامین نقدینگی برای امور تشکلها.
6- واگذاری بخشی از مسوولیت اجرایی از طرف دولت به تشکلها با حفظ جایگاه نظارتی دولت.


پایبندی یک طرفه تعهدات از سوی ایران

تشکیل دولتهای جدید در حاشیه دریای خزر و عدم پایبندی آنها به قوانین و مقررات و نادیده گرفتن رژیم حقوق دریای خزر و مبادرت به صید بی رویه و قاچاق خاویار و همچنین آلودگی آب دریای خزر، عواملی شدند تا علی رغم تلاشهای ایران برای حفظ و رهاسازی ماهیان خاویاری و رعایت اصول و استانداردهای بین المللی در صید، نسل این ماهیان در معرض خطر جدی و انقراض قرار گیرد.
لیکن این اقدامات سبب شد تا ایران تنها کشوری شناخته شود که رژیم حقوقی دریای خزر را رعایت می کند و طبق تصمیم کنوانسیون ها در سال گذشته فقط ایران حق بهره برداری از منابع دریای خزر را داشت و در سال جدید نیز برای ایران سهمی بیش از سایر کشورهای حاشیه دریای خزر برای صید این ماهیان در نظر گرفته شد.
به طوری که پیداست ، ایران توانسته با رعایت استانداردهای جهانی در تولید و صدور خاویار در بازارهای جهانی و بین المللی سهم قابل توجهی را کسب کند.
علت اختصاص سهم 53 درصد از کل برداشت خاویار به ایران ، به دلیل تلاش ایران در جهت اقدامات حفاظتی مناسب برای جلوگیری از صید غیرقانونی و غیرمجاز ماهی خاویار، بازسازی ذخایر، رهاسازی بموقع بچه ماهی های خاویاری و مبارزه با قاچاق است.
میزان تولید و استحصال خاویار ایران در 13 سال گذشته از 300 تن به 75 تن کاهش یافته و با توجه به کاهش ذخایر ماهی های خاویاری دریای خزر، این روند نشان دهنده کاهش ذخایر ماهیان خاویاری نسبت به چند سال گذشته است.
با توجه به این که میزان صادرات امسال خاویار ایران از 60 تن سهمیه کشورمان تا پایان ژانویه امسال به 50 تن رسیده است ، پیش بینی می شود ارز آوری ناشی از صادرات 60 تن خاویار برای جمهوری اسلامی ایران معادل 37 تا 38 میلیون یورو باشد.


نتایج یک کنوانسیون

کنوانسیون نظارت بر تجارت گونه های در حال انقراض (Cites) طی نشست 3 روزه خود در خردادماه امسال جمهوری های آذربایجان ، قزاقستان ، روسیه و ترکمنستان را به علت عدم پایبندی به رعایت و اجرای اقدامات عملی برای آسیب زدایی از ذخایر گونه های استروژن مجبور به کاهش بیش از 80 درصد خاویار صادراتی آنان کرد.
این کنوانسیون پیش از این اعلام کرده بود صادرات خاویار از چهار کشور ساحلی دریای خزر ممنوع شود و فقط جمهوری اسلامی ایران در صادرات خاویار خود بر اساس سهمیه تنظیمی مانعی نخواهد داشت.
در گزارش دبیرخانه کنوانسیون اعلام شده میزان صید غیرقانونی ماهیان خاویاری در جمهوری های روسیه ، آذربایجان ، قزاقستان و ترکمنستان 10 تا 12 برابر صید قانونی این کشور است.
این کنوانسیون در گزارش خود ایران را به علت رعایت موازین و اعمال مدیریت مسوولانه در صید ماهیان خاویاری از محدودیت های قانونی معاف کرده است.
اتخاذ تصمیم در اعمال محدودیت ها به منظور جبران آسیب ها، صدمات و کاهش ذخایر ماهیان خاویاری که تنها در مورد چهار کشور ساحلی اجرا خواهد شد، بیانگر این واقعیت است که نقش و جایگاه ایران به عنوان یکی از کشورهای ساحلی دریای خزر در مدیریت و برنامه های بهسازی و بازسازی و حفظ ذخایر ماهیان خاویاری از دهه های گذشته بسیار گسترده و با دقت عمل محققانه توام بوده است.

علی اخلاق نجات