مروارید سیاه در دام صیادان خزر

خاویار همیشه به عنوان یکی از تجملی ترین غذاهای اروپایی مشهور است. اگرچه از پیشینه این ماهیان اطلاعات چندان دقیقی در دست نیست ، ولی از قرن 15 میلادی به بعد جنبه های تجاری خاویار رنگ و بوی دیگری به خود گرفت.
کد خبر: ۴۵۹۰۱

اکنون در اکثر نقاط دنیا نسل این ماهی ارزشمند و گرانقیمت رو به انقراض است. ایران نیز به دلیل داشتن بیش از 90 درصد از ذخایر جهانی این ماهی ، باید به خود ببالد، هر چند سهم سفره ما از این غذای گرانقیمت و ارزشمند تقریبا صفر است.
در قرن نوزدهم امریکا و کانادا بزرگترین صادرکنندگان خاویار جهان بودند و در قرن گذشته روسیه این عنوان را کسب کرد. در حال حاضر ایران بزرگترین تولیدکننده و صادرکننده خاویار است.
دریای خزر در حال حاضر به عنوان تامین کننده اصلی خاویار در بازار جهانی مطرح است و بیش از 80 درصد خاویار بازار جهانی را تامین می کند.
همچنین بخشی از خاویار بازار جهانی از دریای سیاه و کشورهای حاشیه آن (بلغارستان و رومانی ) و قسمتی نیز از چین ، امریکا و کانادا تامین می شود.
کشورهای اروپایی بازار عمده خاویار ایران هستند و سالانه 80 درصد صادرات خاویار ایران به اروپا صورت می گیرد.
سهم ایران در برداشت خاویار دریای خزر برای سال جاری میلادی 7/78 تن تعیین شده است. در اجلاسی که در آذرماه گذشته در باکو برگزار شد، سهم کل برداشت خاویار از دریای خزر 11/47 تن تعیین شد و 53درصد از این سهم برداشت به ایران تعلق گرفت.
تولید خاویار در 4 کشور روسیه ، آذربایجان ، قزاقستان و ترکمنستان براساس سهمیه اعلام شده توسط کنوانسیون سایتس حدود 70 تن است که کمتر از سهمیه ایران است.
سهم بالای ایران در برداشت خاویار از دریای خزر نشانه تلاش ایران درخصوص بازسازی ذخایر، حفظ منابع موجود، جلوگیری از قاچاق و صید غیرمجاز و همچنین حفظ گونه های با ارزش خاویاری است.
به دلیل طولانی بودن ساحل ، تنها کاری که توسط دولت انجام می شود، ممانعت از صید، خرید و فروش و حمل ونقل غیرمجاز خاویار است که تمام این موارد در انحصار شیلات است ، ضمن آن که اگر خاویار در 160 کشور عضو سایتس بخواهد به فروش برسد باید از کشور مبدا گواهی داشته باشد.


تجارت و قاچاق خاویار
سال گذشته ایران بیش از 50 تن خاویار به ارزش 35 میلیون دلار به خارج از کشور صادر کرد.
این در حالی است که کشورهای روسیه ، قزاقستان ، آذربایجان و ترکمنستان سالانه مقادیر بسیار زیادی خاویار دریای خزر را به صورت غیرقانونی می فروشند.
میزان صادرات قانونی خاویار رقمی بالغ بر 100 میلیون دلار در سال است ; اما فروش غیرقانونی آن بیش از یک میلیارد دلار در سال تخمین زده می شود.
ذخایر ماهیان خاویاری در سالهای اخیر به دلیل صید بی رویه و غیرقانونی بشدت کاهش یافته و همین امر موجب افزایش قیمت آن شده است.
ذخایر ماهیان خاویاری در دریای خزر از سال 1980 به بعد با کاهش شدید مواجه شده است. به طوری که میزان صید این ماهیان از حدود 30 هزار تن در سالهای دهه 80 میلادی به حدود 1500 تن در حال حاضر کاهش یافته است.
کارشناسان و محققان اعلام کرده اند صید بیش از حد، آلودگی های نفتی و شیمیایی در آبهای خزر و فعالیت صیادان غیرمجاز از عوامل اصلی کم شدن جمعیت ماهیان خاویاری است.
دریای خزر اصلی ترین زیستگاه ماهیان خاویار در جهان است که قسمت اعظم صادرات خاویار مصرفی جهان از این ناحیه صورت می گیرد و دلیل عمده الحاق ماهیان خاویاری به کنوانسیون سایتس نیز مربوط به کاهش شدید ذخایر این ماهیان بوده است.
صیادی غیرمجاز سهم زیادی از مرگ و میر ماهیان خاویاری را به خود اختصاص می دهد. ما چاره ای نداریم ; جز این که ابزار صید منطقه خود را بشدت انتخابی کنیم ; یعنی قبل از به بلوغ رسیدن ماهی آزاد خزر حداقل یک بار مانع صید آن شویم.
ابزار صید صیادان غیرمجاز در دریای خزر ابزاری است که به تور گوشت گیر معروف است. تور گوشت گیر زمانی که ماهی سفید را صید می کند می تواند بچه ماهی خاویاری که اندازه ماهی سفید است را نیز از چرخه حیات خارج کند. این امر از مشکلات جدی مدیریت ماهیگیری در دریای خزر است ، ضمن آن که برخلاف آبهای دریای جنوب که هرکس می خواهد به صید برود باید از شناورهای مناسب استفاده کند و از بنادر خارج شود، چنین شرایطی در دریای خزر وجود ندارد و هرکس با یک قایق کوچک و حتی تیوپ می تواند وارد دریا شده و به صید غیرمجاز بپردازد.
چنین شرایطی باعث شده که کار کنترل و نظارت بسختی صورت بگیرد و به نظر می رسد که موثرترین راه برای حفاظت از ماهیان خاویاری و سایر گونه های دیگر همراهی ، همکاری و مشارکت همه بهره برداران دریای خزر و مردم ساحل نشین خزر است.


مدیریت ذخیره و حفاظت
باتوجه به شرایط پیش آمده برای ماهیان خاویاری و به وجود آمدن احتمال انقراض نسل این ماهیان پرارزش ، کشورهای حوزه دریای خزر پذیرفته اند برنامه ای برای مطالعه و مدیریت ذخیره ماهیان خاویاری به اجرا بگذارند.
امروزه پرورش و تکثیر ماهیان به دلیل کاهش منابع آبزی در تمام کشورها به عنوان یک اصل پذیرفته شده است. در ایران نیز این فعالیت با تکثیر ماهیان خاویاری در سال 1301 برای نخستین بار آغاز شد که باتوجه به شرایط پیش آمده برای ماهیان خاویاری این روند از سرعت و تکامل بیشتری برخوردار شده است.
تکثیر و پرورش بچه ماهیان برای کمک به تکثیر طبیعی و بازسازی ذخایر از اهداف بلندمدت شیلات است. در همین زمینه سال گذشته بیش از 30 میلیون قطعه از انواع بچه ماهیان خاویاری تولید و رهاسازی شده است.
این گونه اقدامات باعث شده که ایران از مناسب ترین وضعیت مدیریت حفاظت نسبت به سایر کشورهای حاشیه دریای خزر برخوردار شود. به همین دلیل میزان سهمیه تعیین شده برای ایران به تنهایی بیش از میزان صیدی است که در چهار کشور دیگر پیش بینی شده است.


صادرات خاویار
صادرات خاویار ایران بعد از حملات 11 سپتامبر امریکا به دلیل کاهش تعداد مسافران در قسمت درجه یک هواپیماها حدود 60 درصد کاهش یافت که بسرعت به رقم قبلی خود نزدیک شد.
باوجود این ، صادرات خاویار ایران در مقایسه با مدت مشابه سال قبل هنوز 10 تن کمتر است. با افزایش پروازهای هوایی در سطح بین المللی و نزدیک شدن تعطیلات کریسمس تقاضا برای خاویار ایران افزایش خواهد یافت.
این افزایش تقاضا، به کاهش قیمت خاویار در حدود 10 تا 15 درصد نیز منجر خواهد شد. میانگین قیمت هر کیلو خاویار ایران در بازارهای بین المللی معادل 680 یورو است.
ایران در سال گذشته 70 تن خاویار به بازار جهانی عرضه و از محل صادرات خاویار 45 میلیون یورو درآمد کسب کرد. کارشناسان پیش بینی می کنند ایران امسال 60 تا 65 تن خاویار به بازار جهانی صادر کند.


فعالیت ها در صنعت شیلات
بیش از 90 درصد فعالیت های امور صید و صیادی کشور در اختیار بخش خصوصی است. نرخ رشد شیلات پس از انقلاب 10 برابر شده است.
با وجود 2 هزار و 700 کیلومتر مرز دریایی در جنوب و شمال و بیش از 400 هزار منبع آبی خرد و کلان در صنعت شیلات ، ایران می تواند جایگاه مهم و موثری در اقتصاد کشور داشته باشد.
از سیاست های ساماندهی شیلات کشور، افزایش صید و پرورش و ارتقای سهم آبزیان در امنیت غذایی ، ارتقای بهره وری از طریق گسترش تحقیقات کاربردی و ارتقای سطح دانش فنی ، بهبود مدیریت صید و حفاظت و بازسازی ذخایر، توسعه آبزی پروری و افزایش عملکرد با تاکید بر آموزش و ترویج ، توسعه صید صنعتی و ایجاد و تجهیز اسکله ها و بنادر صیادی ، ارتقای نظام کنترل کیفی و بهداشتی به منظور توسعه صادرات و مصرف داخلی و توسعه صنایع شیلاتی و اطلاعرسانی و بازاریابی محصولات و فرآورده های شیلاتی ، همچنین حمایت از تشکلهای شیلاتی و مشارکت آنها در برنامه ریزی ها و اجراها از دیگر سیاست های ساماندهی شیلات است.


سالمترین خاویار در ایران
نتایج تحقیقات دریایی سازمان های بین المللی و کشورهای حاشیه دریای خزر بر گونه های مختلف ماهیان خاویاری نشان می دهد که در سواحل جنوبی دریای خزر، ایران سالمترین و مطمئن ترین خاویار و گوشت ماهیان خاویاری جهان را دارد.
شیلات ایران ، با تکثیر تاس ماهی ایرانی تلاشی مضاعف برای حفظ و بازسازی ذخایر ماهیان خاویاری دارد و پیش بینی می شود وضع تولید خاویار در آینده بهبود و صادرات آن افزایش یابد.
میزان ارزآوری صنعت شیلات ایران در سال 1379 یکصد میلیون مارک و 45 میلیون دلار بوده است. در حال حاضر، 95 درصد خاویار ایران ، 30 درصد گوشت ماهیان خاویاری ، 90 درصد میگو پرورشی ، 70 درصد میگوی دریایی و بعضی از تولیداتی که مصرف داخلی ندارند، به کشورهای دیگر صادر می شود.
هم اکنون 120 هزار نفر در بخشهای مختلف صنعت شیلات برای تولید و فرآوری آبزیان فعالیت دارند. تشکلهای شیلاتی هم می توانند در این تحول نقش بسیار مهمی ایفا کنند. فعالیت های شیلات تاثیرگذار و تاثیرپذیر از عوامل مختلف محیطی اعم از محیط طبیعی ، اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی و نیز از عوامل درونی است و کنش و واکنش بین فعالیت بهره برداران در بخش خصوصی و فعالان و متولیان در بخش عمومی ، در کمیت و کیفیت روند تحول صنعت شیلات بسیار موثر است.
ایجاد تعامل مثبت بین فعالیت های این دو بخش ، در اعتلای آنها نقش آفرین خواهد بود.
صید، بخش مهمی از فعالیت شیلات را تشکیل می دهد و از منابع و ذخایر طبیعی است. در این زمینه دولت به عنوان متولی ، مسوولیت حفاظت از منابع و ذخایر را برای ایجاد پایداری در بهره برداری به عهده دارد.
بهره برداران نیز علاقه مند به حفظ منابع و ذخایر هستند تا هم خود و هم نسل آتی به نحو مناسب از آن بهره برداری کنند. برای سایر فعالیت ها نیز ایجاد و حفظ پویایی همراه با ماندگاری و پایداری صنعت بسیار مهم است.
ایجاد هماهنگی بین سیاست ها و اقدامات دولت و نیز بخش خصوصی نیاز به برنامه ریزی و تفاهم در قبول اهمیت هر یک از این دو نهاد دارد که قطعا نقش تشکلها در این امر بسیار سازنده است ; اما متاسفانه تاکنون به نحو موثر امکانات و زیربنای لازم برای ایجاد این تفاهم و هماهنگی بین گروههای در ارتباط و بخش دولتی ایجاد نشده است و هر یک از آحاد این صنعت اعم از خصوصی و دولتی موضوعات را فراگیر و جامع الاطراف نگاه نکرده اند، ولی بدون شک جامعه شیلات با همکاری همه گروههای ذی ربط توان این مهم را دارد و بستر مناسبی است برای رسیدن به این هدف.
برای کارآمد کردن آن هم برداشتن قدمهای زیر ضروری است:

1- ایجاد باور و تقویت اندیشه ، مشارکت در تصمیم گیری برای سیاستگذاری توسعه صنعت با حضور همه آحاد ذیربط.
2- نهادینه کردن حضور موثر بخش خصوصی در برنامه ریزی توسعه و سیاستگذاری های صنعت شیلات کشور.
3- قانونمند کردن فعالیت تشکلها از طریق تهیه و تدوین قانون جامع برای تعیین نقش و جایگاه آنها در نظام تصمیم سازی و تصمیم گیری در فعالیت های صنعت شیلات کشور.
4- ایجاد ساختار مناسب برای نظام تشکلها و جلوگیری از تعدد بی رویه آنها.
5- مشخص کردن منابع ثابت برای تامین درآمد تشکلها تا زمانی که قوانین در این رابطه بدون مشکل به اجرا گذشته می شود و قانونمند کردن تامین نقدینگی برای امور تشکلها.
6- واگذاری بخشی از مسوولیت اجرایی از طرف دولت به تشکلها با حفظ جایگاه نظارتی دولت.


پایبندی یک طرفه تعهدات از سوی ایران
تشکیل دولتهای جدید در حاشیه دریای خزر و عدم پایبندی آنها به قوانین و مقررات و نادیده گرفتن رژیم حقوق دریای خزر و مبادرت به صید بی رویه و قاچاق خاویار و همچنین آلودگی آب دریای خزر، عواملی شدند تا علی رغم تلاشهای ایران برای حفظ و رهاسازی ماهیان خاویاری و رعایت اصول و استانداردهای بین المللی در صید، نسل این ماهیان در معرض خطر جدی و انقراض قرار گیرد.
لیکن این اقدامات سبب شد تا ایران تنها کشوری شناخته شود که رژیم حقوقی دریای خزر را رعایت می کند و طبق تصمیم کنوانسیون ها در سال گذشته فقط ایران حق بهره برداری از منابع دریای خزر را داشت و در سال جدید نیز برای ایران سهمی بیش از سایر کشورهای حاشیه دریای خزر برای صید این ماهیان در نظر گرفته شد.
به طوری که پیداست ، ایران توانسته با رعایت استانداردهای جهانی در تولید و صدور خاویار در بازارهای جهانی و بین المللی سهم قابل توجهی را کسب کند.
علت اختصاص سهم 53 درصد از کل برداشت خاویار به ایران ، به دلیل تلاش ایران در جهت اقدامات حفاظتی مناسب برای جلوگیری از صید غیرقانونی و غیرمجاز ماهی خاویار، بازسازی ذخایر، رهاسازی بموقع بچه ماهی های خاویاری و مبارزه با قاچاق است.
میزان تولید و استحصال خاویار ایران در 13 سال گذشته از 300 تن به 75 تن کاهش یافته و با توجه به کاهش ذخایر ماهی های خاویاری دریای خزر، این روند نشان دهنده کاهش ذخایر ماهیان خاویاری نسبت به چند سال گذشته است.
با توجه به این که میزان صادرات امسال خاویار ایران از 60 تن سهمیه کشورمان تا پایان ژانویه امسال به 50 تن رسیده است ، پیش بینی می شود ارز آوری ناشی از صادرات 60 تن خاویار برای جمهوری اسلامی ایران معادل 37 تا 38 میلیون یورو باشد.


نتایج یک کنوانسیون
کنوانسیون نظارت بر تجارت گونه های در حال انقراض (Cites) طی نشست 3 روزه خود در خردادماه امسال جمهوری های آذربایجان ، قزاقستان ، روسیه و ترکمنستان را به علت عدم پایبندی به رعایت و اجرای اقدامات عملی برای آسیب زدایی از ذخایر گونه های استروژن مجبور به کاهش بیش از 80 درصد خاویار صادراتی آنان کرد.
این کنوانسیون پیش از این اعلام کرده بود صادرات خاویار از چهار کشور ساحلی دریای خزر ممنوع شود و فقط جمهوری اسلامی ایران در صادرات خاویار خود بر اساس سهمیه تنظیمی مانعی نخواهد داشت.
در گزارش دبیرخانه کنوانسیون اعلام شده میزان صید غیرقانونی ماهیان خاویاری در جمهوری های روسیه ، آذربایجان ، قزاقستان و ترکمنستان 10 تا 12 برابر صید قانونی این کشور است.
این کنوانسیون در گزارش خود ایران را به علت رعایت موازین و اعمال مدیریت مسوولانه در صید ماهیان خاویاری از محدودیت های قانونی معاف کرده است.
اتخاذ تصمیم در اعمال محدودیت ها به منظور جبران آسیب ها، صدمات و کاهش ذخایر ماهیان خاویاری که تنها در مورد چهار کشور ساحلی اجرا خواهد شد، بیانگر این واقعیت است که نقش و جایگاه ایران به عنوان یکی از کشورهای ساحلی دریای خزر در مدیریت و برنامه های بهسازی و بازسازی و حفظ ذخایر ماهیان خاویاری از دهه های گذشته بسیار گسترده و با دقت عمل محققانه توام بوده است.

علی اخلاق نجات
newsQrCode
ارسال نظرات در انتظار بررسی: ۰ انتشار یافته: ۰

نیازمندی ها