بیماری‌ها زیر ذره‌بین می‌روند

X-Ray (اشعه ایکس)‌: استفاده از اشعه ایکس در پزشکی به تشخیص دقیق‌تر و عملیات درمانی بهتر انواع بیماری‌ها از جمله شکستگی‌ استخوان‌ها، سرطان، اختلالات رشد، تروما (آسیب)‌ نخاعی و بیماری‌های دندان منجر شده است. رادیوگرافی به پزشکان امکان تعیین محل، بررسی و درمان شکستگی‌ها،‌ کنترل پیشرفت آرتریت و سایر اختلالات استخوان‌ها و مفاصل، برنامه‌ریزی و انجام جراحی‌های پیچیده‌، یافتن تومورها، شناسایی عفونت‌ها و نیز تشخیص ناهنجاری‌های مغز، ریه‌ها و سایر اعضاء را می‌دهد. از آنجا که در رادیوگرافی باید از اشعه یونیزه استفاده کرد، اما احتمال کمی دارد که باعث سرطان شود. گفتنی است هر فرد در سال از طرق مختلف، حدود 3 میلی سیورت (واحد اندازه‌گیری اشعه‌‌ای که وارد بدن می‌شود)‌، اشعه جذب می‌کند. به طور معمول میزان اشعه جذب شده در طول یک رادیوگرافی با اشعه ایکس، مقداری است که شخص به طور متوسط در طول 10 روز دریافت می‌کند.

FAO (اداره غذا و داروی آمریکا)‌ در این رابطه به تکنسین‌های رادیولوژی توصیه می‌کند تا حد امکان دز اشعه را پایین بیاورند و از تکرار آزمایش‌های بی‌مورد و تشعشع غیرضروری خودداری کنند. همچنین استفاده از جلیقه‌های سربی حین آزمایش برای بیماران می‌تواند بدن آنها را از نفوذ اشعه اضافی محافظت کند.

سی‌تی‌اسکن (توموگرافی یا مقطع‌نگاری کامپیوتری)‌: در این روش بیمار در امتداد سیستم اسکن حرکت داده می‌شود و با استفاده از اشعه ایکس، تصویربرداری مقطعی (عرضی)‌ از جهات مختلف صورت می‌گیرد و سپس با استفاده از یک کامپیوتر، اشکال و موقعیت‌های مورد نظر بلوکه شده و توسط اشعه ایکس یا گاما برآورد می‌شود. در روش سی‌تی، به دلیل خاصیت تفکیک‌سازی بالا نسبت به سایر تکنیک‌ها، تفاوت میان بافت‌های بدن واضح‌تر است. همچنین در این روش، امکان روی هم افتادن تصاویر بخش‌های دیگر وجود ندارد و اطلاعات می‌تواند در سطوح مختلف دیده شود، بنابراین توانایی تشخیص را افزایش می‌دهد. این تکنیک پرطرفدار است، چرا که می‌تواند برای تشخیص صدمات استخوانی، ریه، سینه و سرطان‌ها مورد استفاده قرار گیرد و در مواردی نیاز به انجام سایر تکنیک‌ها مانند کولونوسکوپی (برای بررسی سرطان کولون)‌ را با ایجاد تصاویر سه‌بعدی قابل دسترس رفع می‌کند. همچنین در افراد سیگاری یا کسانی که قبلا سیگاری بوده‌اند، سی‌تی می‌تواند در یافتن سرطان‌های کوچک ریه که با اشعه ایکس معمولی قابل رویت نیستند، موفقیت‌آمیز باشد. سی‌تی‌اسکن می‌تواند با خطر ایجاد سرطان‌هایی مانند ریه، کولون و خون همراه باشد که عمدتا ناشی از استفاده اشعه ایکس است، همچنین نگرانی‌هایی در رابطه با استفاده از عوامل کنتراست ـ که داخل وریدی اعمال می‌شوند ـ وجود دارد. با این حال، این معایب می‌تواند با به‌کارگیری دزهای پایین کاهش یابد.

MRI: در MRI (تصویربرداری رزونانس مغناطیسی)‌، از یک زمینه مغناطیسی و پالس‌های انرژی امواج رادیویی برای ایجاد تصویر از ساختمان‌های داخلی بدن استفاده می‌شود. در این تکنیک، عناصر شیمیایی مختلف به سرعت به تغییر زمینه‌های مغناطیسی پاسخ می‌دهند. MRI می‌تواند تغییراتی را که در ساختمان طبیعی اندام‌ها و بافت‌ها اتفاق می‌افتد، شناسایی کند. مانند بیماری حاصل از تروما، عفونت، التهاب یا تومورها. همچنین MRI برای شناسایی مشکلات سر و مغز، سینه، قلب، رگ‌های خونی، شکم، استخوان‌ها، مفاصل و نخاع نیز استفاده می‌شود. از طرفی MRI یک روش بسیار ایمن است و به ندرت عوارض جانبی دارد و برخلاف سی‌تی اشعه‌ای در حین انجام آن ایجاد نمی‌شود. در ضمن MRI جزئیات بیشتری را در بافت‌های نرم نشان می‌دهد و توانایی تغییر اختلاف زمینه تصاویر را دارد و محل رنگ‌های مختلف زمینه در انواع بافت‌ها، برجسته‌تر خواهد شد. از مزایای دیگر این تکنیک، آن است که توانایی تغییر صفحات تصویر را بدون حرکت بیمار دارد. برای ردیابی و تشخیص تومورها نیز معمولا MRI روش سریع‌تر و کم‌هزینه‌تری است. همچنین عوامل ایجاد رنگ زمینه در MRI مانند گادولینیوم خصوصیات پارامغناطیسی دارد، حال آن که در سی‌تی از عناصر با عدد اتمی بالا مانند باریم و ید استفاده می‌شود که ممکن است با واکنش‌های آلرژیک همراه باشد. باید افزود بیمارانی که انواع کلیپس‌های جراحی، قطعات فلزی و کنترل‌کننده‌ها یا ضربان‌سازهای قلبی دارند، نمی‌توانند MRI کنند. همچنین این تکنیک در مورد بیمارانی که دچار هراس از مکان‌های بسته هستند و تحمل ندارند 20 تا 45 دقیقه در دستگاه پرسروصدای MRI بمانند، انجام‌پذیر نیست. ضمن این که به طور کلی انجام آزمایش MRI وقت‌گیرتر و پرهزینه‌تر از سی‌تی‌اسکن است.

سونوگرافی: نوع دیگری از تکنیک‌های تصویربرداری پزشکی است که در آن از امواج صوتی با فرکانس بالا برای ایجاد تصاویری از اندام‌های داخلی استفاده می‌شود. این تکنیک معمولا برای تصویربرداری از استخوان‌ها استفاده نمی‌شود، بلکه برای شناسایی مشکلات اندام‌ها مانند سنگ‌های صفراوی، کلیوی، کبد، سینه، بیماری تیروئید و دردهای ناحیه لگن مورد استفاده قرار می‌گیرد. همچنین در زنان باردار برای بررسی جنین به کار گرفته می‌شود. در این آزمایش هیچ اشعه‌ای دخالت ندارد و بی‌ضرر محسوب می‌شود. با این حال قرار گرفتن زیاد در معرض امواج مافوق صوت می‌تواند به داغ شدن بافت‌ها، تغییراتی در فشار خون و اختلالات مکانیکی دیگر منجر شود.

ماموگرافی: ماموگرام برای کمک به غربالگری یا تشخیص سرطان سینه انجام می‌شود و از آن به عنوان یک سنجش پیشگیرانه برای زنانی که هیچ علامتی از بیماری‌های پستان ندارند، استفاده می‌شود، چراکه بسیاری از تومورهای کوچک در این ناحیه ممکن است پیش از آن که توسط بیمار یا پزشک احساس شوند، در ماموگرام دیده شوند. ماموگرافی تشخیصی که در آن تصاویر اضافی از سینه‌ها گرفته می‌شود هنگامی صورت می‌گیرد که یک آنومالی در حین غربالگری مشاهده شود یا بیمار از ناراحتی‌هایی مانند توده پستان، خارج شدن ترشح از نوک پستان یا درد و سوزش و خارش در ناحیه پستان شکایت داشته باشد. از آنجا که سرطان سینه اگر در مراحل اولیه شناسایی شود می‌تواند براحتی درمان شود، بسیاری از سازمان‌ها از جمله انجمن سرطان آمریکا و کالج رادیولوژیست‌های آمریکا، ماموگرافی را هر سال برای زنان 40 تا 49 ساله توصیه می‌کنند.

گفتنی است میزان دریافت اشعه در هر غربالگری معمولی سینه، 2‌/‌0 rad (2‌/‌0 سانتی‌گری CGY)‌ است. در این ارتباط با احتساب 15 ماموگرافی برای زنی که از 50 سالگی ماموگرافی را شروع کرده، احتمال سرطان سینه کشنده ناشی از ماموگرام تقریبا یک در 500 برآورد می‌شود، بنابراین برای کسانی که در آزمایش، 6‌/‌0 rad (حد بالای قابل قبول)‌ را دریافت کرده‌اند، دز اشعه و خطر 3 برابر بیشتر است. با این حال عاقلانه است فکر کنیم غربالگری سالانه، شانس ایجاد سرطان ناشی از ماموگرام را خیلی زیادتر نمی‌کند.

رادیوگرافی‌های دندانی: این نوع رادیوگرافی نیز مانند سایر تکنیک‌ها، منافع و خطراتی به همراه دارد. منافع آن شناخته شده‌اند. اشعه ایکس به دندانپزشکان در تشخیص اختلالات شایع دندانی مانند پوسیدگی‌ها، بیماری‌های پریودونتال (بیماری‌های مربوط به لثه، رباط‌ها و سایر بافت‌های دندان)‌ و عفونت‌ها کمک می‌کند. هرچند خطر اشعه در مقایسه با مزایای تشخیصی آن ناچیز است، اما با تکنولوژی‌های پیشرفته کنونی که جذب اشعه از محیط اطراف در حال افزایش است، میزان اشعه ایکس در این نوع رادیوگرافی نیز باید تا حد امکان محدود شود، چراکه مقادیر زیاد اشعه می‌تواند با سرطان و تغییرات کروموزومی همراه باشد و از آنجا که سر و گردن در معرض اشعه قرار می‌گیرند، خطر آسیب یا سرطان برای عدسی‌های چشم، غده تیروئید، غدد بزاقی، مغز استخوان و پوست افزایش می‌یابد.

امروزه پیشرفت‌هایی در زمینه کاهش دز اشعه صورت گرفته است، از جمله کاهش قطر مخروطی که اشعه از آن ساطع می‌شود و رساندن آن به کمتر از 3 اینچ و نیز کاهش زمان تابش اشعه از چند ثانیه به دهم ثانیه و پوشاندن پیش‌بند سربی به بیماران از تدابیر کاهش جذب اشعه است.

فروغ فلاح‌زاده