از حلبی‌آباد تا مسکن مهر

یکی از اهداف بزرگ انقلاب اسلامی، محرومیت‌زدایی بوده و هست. افکار عمومی ایران عکس‌های حلبی‌آبادهای متعددی را که در حاشیه شهرهای بزرگ ایجاد شده بود، مدرسه‌های کپری ، کودکان پابرهنه، مزارع خالی از کشاورز، کشاورزانی که با ترک خانه و کاشانه خود مجبور به‌ کارگری و دستفروشی در شهرها شده بودند، توسعه پفکی و خالی از محتوای اقتصاد ایران که باعث رشد شدید تورم، کاهش تولید ناخالص ملی و بدهکارشدن کشور شده بود و سایر نشانه‌های رنگ‌پاشیدن به محرومیت عمیق و واقعی ایرانیان را از یاد نبرده‌اند.

افراط و تفریط‌ها، ریخت و پاش‌ها، تدوین برنامه‌‌های متناقض و لحظه‌ای که به میل و رغبت با حال خوب و بد محمدرضا پهلوی وابسته بود، وابستگی کشور به بیگانگان و تدوین برنامه‌ها و صرف بودجه‌های ملی در مسیری که در نهایت به تامین منافع بیگانگان منتهی شود همه و همه باعث شد ثروت ایران به کمتر جایی که برسد همانا محرومیت‌زدایی بوده است.

ضعف اقتصاد ایران و از هم‌گسیختگی آن با وجود نمونه‌هایی چون ظهور صنایع مونتاژ و واردات گسترده مواد غذایی که باعث نابودی کشاورزان ایرانی شد، آنقدر آشکار بود که صدای آشپز را هم درآورد.

جالب است در اوج خفقان و سانسور فرهنگی ـ هنری حکومت پهلوی، محرومیت ایرانیان و ضعف و تناقض برنامه‌های توسعه‌ای و اقتصادی ایران با منافع واقعی مردم به سینما نیز وارد شد و در فیلم‌هایی چون مجموعه‌های طنز تلخ مشهور به «صمد» منعکس شد.

کسانی‌که علاقه و دستی در سینمای ایران دارند حتما قسمت «صمد خوشبخت می‌شود» این مجموعه را دیده و با طنز تلخ و گزنده آن آشنایی دارند.

فیلم در اوج اختناق پهلوی‌ها، زندگی روستایی ساده‌دلی را به تصویر می‌کشد که در سودای زرق و برق تصویر شده از زندگی پوچ شهری و کسب درآمد بیشتر راهی تهران می‌شود و حوادثی که برایش اتفاق می‌افتد، نمادی از اوج محرومیت واقعی ایرانیان را به تصویر می‌کشد و از ظلمی که بر اکثریت جامعه ایران رفته سخن می‌گوید.

عجیب نیست که در میان قسمت‌های متعدد ماجراهای «صمد» همین قسمت بسیار مورد توجه منتقدان واقع شد و برای پوشانیدن ابتذال سایر قسمت‌های آن مورد استفاده قرار گرفت.

انقلاب اسلامی ایران با وجود قدم‌های موثری که برای رفع محرومیت‌زدایی ایرانیان برداشتند، هیچ‌گاه ادعا نکرده که کاملا در این راه موفق بوده است.

چراکه هنوز هم نشانه‌های محرومیت در برخی مناطق ایران پهناور به چشم می‌خورد که انقلاب برای رفع آن مجال نیافته است.

هرچند توطئه‌های استکبار در عمر 33 ساله انقلاب مانند جنگ تحمیلی در کندکردن حرکت نظام در محرومیت‌زدایی نقش داشته است، با این حال نباید و نمی‌توان نقش چالش مدیریت و عدم‌انسجام و برنامه‌ریزی در کندشدن رسیدن به هدف محرومیت‌زدایی را نادیده گرفت.

با این حال، معتبرترین نهادهای ارزیابی بین‌المللی به موفقیت انقلاب اسلامی در بهبود شاخص‌هایی که می‌توان در مجموع نام آن را محرومیت‌زدایی گذاشت، صحه گذاشته‌اند. یکی از معروف‌ترین این گزارش‌ها، گزارش توسعه انسانی سازمان ملل است که هر سال توسط برنامه توسعه سازمان ملل متحد منتشر می‌شود.

شاخص‌های در نظر گرفته‌شده در این گزارش به نحو شفافی توصیف‌کننده میزان محرومیت‌زدایی در کشورهاست. چراکه در این گزارش متغیرهایی چون آموزش، بهداشت، درآمد سرانه، امید به زندگی و... مورد محاسبه قرار می‌گیرد.

تمامی کشورهای جهان در این گزارش مورد ارزیابی قرار گرفته و به چهار دسته کشورهای با توسعه انسانی بسیار زیاد، کشورهای با توسعه انسانی زیاد، کشورهای با توسعه انسانی متوسط و کشورهای با توسعه انسانی کم تقسیم می‌شوند.

براساس آخرین گزارش توسعه انسانی سال 2010، ایران به گروه کشورهای با توسعه انسانی زیاد منتقل شده حال آن که در سال 1980 یعنی 1358 و یک سال پس از پیروزی انقلاب، ایران جزو گروه کشورهای با توسعه انسانی متوسط بوده است.

این ارزیابی که گفته دولت‌های ایران و مصداق گزار‌ش‌های رسمی و «تعریف از خود» هم نیست، به خوبی موفقیت تلاش‌های ایران در محرومیت‌زدایی را نشان می‌دهد.

مقایسه آماری جهت میزان محرومیت‌زدایی در طول 33 سال گذشته نباید ارقام و شاخص‌ها را پیچیده کرد. نگاهی به چند شاخص مهم، اما ساده خود همه چیز را توضیح می‌دهد.

در یک نگاه کلی ایران از نظر شاخص توسعه انسانی یا همان متغیر‌های چهارگانه‌ای که مستقیما در رفع محرومیت موثرند، در 33 سال گذشته جهش 26 پله‌ای داشته و از رقم 559/0 در سال 1980 با رشد 21.8 درصدی به رقم 777/0 از عدد یک رسیده است.

به عبارت بهتر، ایران در سال 1980 رتبه 110 را در میان کشورهای جهان داشته، اما اکنون به رتبه 84 صعود کرده است. قدرت خرید هر ایرانی نیز در سال 1980 معادل 2970 دلار بوده است که سال 2011 به 11 هزار و 490 دلار رسیده است، یعنی 8 هزار و 520 دلار افزایش.

اگر این رقم افزایش را تقسیم بر 33 سال عمر انقلاب کنیم، خواهیم دید هر فرد ایرانی هر سال 258 دلار درآمد سرانه‌اش اضافه شده است.

ایران با دستیابی به این رقم در رتبه 58 جهان از نظر درآمدی قرار گرفته است. بخش دیگری از گزارش توسعه انسانی ملل متحد به تولید ناخالص داخلی ایران اشاره دارد که براساس آخرین برآوردها، ایران از این نظر نوزدهمین کشور جهان است.

امید به زندگی، شاخص مهم دیگری برای سنجش محرومیت‌زدایی است. این شاخص نشان می‌دهد که متوسط عمر مردم یک کشور چقدر است و آنان تا چه میزان می‌توانند زندگی کنند.

براساس ارزیابی گزارش توسعه انسانی ملل متحد، امید به زندگی در ایران در سال 57 یا 1979 کمتر از 57 سال بوده است، اما این رقم در سال 2010 به 72 سال افزایش یافته و رتبه ایران در جهان به 108 ارتقا یافته است.

جالب است که ژاپن به عنوان کشوری که امید به زندگی‌اش در جهان اول است، تنها 10 سال از ایران بالاتر بوده و در رقم 83 سال متوقف مانده است.

نرخ بیسوادی و سواددار بودن نیز یکی از شاخص‌های اساسی محرومیت‌زدایی است. سازمان ملل متحد می‌گوید در سال 57 نرخ باسوادی در ایران 47 درصد بود که در سال 2010 به 82.3 درصد رسیده است. دسترسی به آب آشامیدنی سالم نیز از 51 درصد در سال 57 به 94 درصد در سال 89 رسیده است.

با وجود تمام این آمار و شاخص‌ها، آنچه کارنامه انقلاب اسلامی در طول 33 سال گذشته از نظر محرومیت‌زدایی را موفق و سربلند می‌سازد، پیروزی ایران در رقابت با سایر کشورهای خاورمیانه است.

کشورهایی که در طول 30 سال گذشته تلاطم‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، امنیتی و بین‌المللی چون ایران را تجربه نکرده‌اند و به عنوان مثال 8 سال از عمر خود را در جنگی نابرابر سپری نکرده‌اند.

به عبارت بهتر ایران در رقابتی نابرابر به این پیروزی دست یافته است. آخرین گزارش توسعه انسانی ملل متحد در سال 2010، ارزیابی نهایی خود از ایران را اینچنین اعلام می‌کند: ایران با 10 رتبه پیشرفت نسبت به سال 2005 ، به یکی از هفت کشور دنیا با بیشترین پیشرفت در شاخص‌ توسعه انسانی تبدیل شده است... ظاهرا توطئه‌های رنگارنگ در 33 سال گذشته اثری در شتاب انقلاب اسلامی در محرومیت‌زدایی نداشته است و این را ما که نه، «آنها» می‌گویند.

سید علی دوستی‌ موسوی - گروه اقتصاد