شوق پرواز یک عاشقانه است

با این حرف موافقم. من کارهای کمدی، فولکلوریک و روانشناختی ساخته بودم و این سریال یک اتفاق خاص در مسیر کارنامه حرفه‌ای من محسوب می‌شود. در واقع ساخت این سریال برای من پیش آمد. یک روزی مجید مجیدی و سعید ملکان و جواد نوروزبیگی از من دعوت کردند که برای ساخت این سریال به دفترشان بروم. اتفاقا اولین سوال من از مجید مجیدی همین بود که چرا من؟ با این پاسخ مواجه شدم که این سریال از سال 74 به دلایل مختلف متوقف شد و با فراز و نشیب‌های زیادی مواجه شد، ما به کارگردانی نیاز داریم که نگاه متفاوتی به این قصه داشته و بدون نگاهی متعصبانه و شعاری بتوان این داستان را به تصویر بکشد. در واقع تهیه‌کنندگان این مجموعه به دنبال تصویر تازه‌تر و روایت متفاوتی از زندگی یک شهید بودند تا بتواند تعداد بیشتری از مردم را با خود همراه کرده و رضایت مخاطبان را جلب کند بویژه نسل سوم و چهارم که کمتر با قهرمان‌های معاصر آشنایی دارند. من با این نگاه به شخصیت‌های جنگی کاملا موافق بودم و بعد از جلساتی که با خانواده این شهید داشتیم با قید این‌که من درباره یک شهید مادرزاد فیلم نمی‌سازم کارگردانی این مجموعه را به عهده گرفتم. درواقع با نگاه کلیشه‌ای و شعاری درباره شخصیت‌هایی که قرار است به یک الگوی اخلاقی بدل شوند مخالف بوده و معتقدم که باید از این کلیشه‌سازی پرهیز شده و به جای تیپ‌سازی به سراغ شخصیت‌پردازی رفته و ابعاد مختلف این قهرمان را به تصویر بکشیم. من همیشه برای واژه شهید احترام خاصی قائل بودم به این دلیل که بزرگ‌ترین سرمایه خود را که جانش بود به میدان آورده و با خدا معامله کرده است. ارج و منزلت شهید نیز به زمینی و خاکی بودن آن برمی‌گردد. این‌که به عنوان یک انسان با تمام ویژگی‌ها و ضعف‌هایش به مقام شهادت برسد هنری است که قابل احترام است. روایت چنین تصویری در یک سریال برایم جذاب بود و معتقد بودم که اگر از این زاویه وارد شوم قهرمان قصه باورپذیر‌تر شده و مردم نیز بهتر با آن ارتباط برقرار کرده و می‌پذیرند.

بالاخره این قهرمان که حالا در اینجا به واسطه شهید شدن ارج و قرب بیشتری نزد مردم هم دارد یک انسانی است که کودکی و نوجوانی داشته و مثل دیگران زندگی کرده مثلا در مدرسه شیطنت کرده، شیشه کلاس را شکسته یا در جوانی ازدواج کرده و همه آن تجربیاتی که انسان‌ها در زندگی تجربه می‌کنند، این قهرمان هم از سر گذرانده است. وقتی قهرمان از دل مردم و زندگی واقعی بیرون می‌آید باورپذیر و تاثیرگذارتر هم هست. مخاطب در سریال صرفا با وجوه قهرمان‌گونه عباس بابایی و شجاعت و دلیری‌اش در عرصه جنگ مواجه نمی‌شود، بلکه بخشی از قصه به زندگی روزمره او اختصاص دارد و تاکید می‌شود اگرچه او قهرمانی آسمانی است اما غیرقابل دسترس نبوده و از درون همین جامعه و مردم و زندگی عادی به این مقام و مرتبه رسیده است. ضمن این‌که وقتی شهید بابایی درون خانه و در ارتباط با همسر و فرزند و اعضای خانواده‌اش قرار می‌گیرد دیگر موقعیت نظامی را نداشته و مثل دیگر همسران و پدران است. در واقع مخاطب در اینجا او را به عنوان یک فرد معمولی می‌بیند و زمانی که او را در کنار وجوه قهرمان‌گونه‌اش قرار می‌دهد تاثیرپذیری‌اش نیز بیشتر می‌شود. من به روان‌شناسی مخاطب توجه جدی می‌کنم این‌که با توجه به موضوع فیلم یا سریال و آن مقطعی که آن اثر در حال پخش است چگونه باید قصه خود را روایت کنم و با چه لحن و زبانی برایش داستان بگویم که بپذیرد و با آن ارتباط برقرار کند. در این سریال من تلاش کردم تا از قهرمان نمایی صرف دوری کرده و بیشتر به قهرمان باوری برسم. شاید اگر بخواهیم به زبان ورزشکاران سخن بگوییم بیشتر وجوه پهلوانی شهید بابایی برای من مهم بود تا قهرمان‌سازی‌های سینمایی. به عبارت دیگر من سعی کردم فلسفه و باورهایی که شخصی مثل شهید بابایی را به این مقام رسانده و از او یک قهرمان ساخته را برجسته کنم و قهرمان داستان را در بستر این موقعیت‌ها به مخاطب معرفی کنم. مثلا ما شادی‌ها و غم‌های عباس را در زندگی روزمره نشان می‌دهیم و مخاطب او را انسانی از جنس خود می‌بیند و درواقع خواستیم تا یک زندگینامه را به تصویر بکشیم نه مثلا سوگنامه. من در برنامه پارک ملت هم به آقای شهیدی‌فر گفتم که دوست داشتم فضای بانشاط و مفرحی در این سریال حاکم باشد و مردم با قهرمانی مواجه شوند که سرشار از امید و انرژی و تلاش برای پیروزی و عزت سرزمین و مردمش هست.

من واقعا از تحلیل شما از این‌که از زاویه دید من به این مجموعه نگاه کرده‌اید ممنونم. نه این‌که صرفا نگاه من فیلمساز به این شخصیت و واقعیت‌های جنگ بوده باشد. من فکر می‌کنم روح این شهید نیز از نگاه سریال به او و زندگی‌اش راضی باشد. به هر حال جنگ با همه ویرانی‌ها و تخریب‌هایش بخشی از زندگی است و از آن گریزی نیست. آدم‌های جنگ نیز همین افرادی است که پیرامون ما با همه ویژگی‌ها و خصلت‌های انسانی زندگی می‌کردند. حتی در یک صحنه شهید بابایی به همسرش می‌گوید که جنگ یک واقعیت است، واقعیتی که گاه از آن گریزی نیست. آدم‌های جنگ از کره و سیاره دیگری نیامده بودند، از همین مردم کوچه و بازار بودند و هنر آنان نیز در این بود که از دل خاک به افلاک پر کشیدند. قرار نیست در سینمای جنگ به قهرمان‌سازی‌های آرنولدی بپردازیم. قهرمان‌های جنگ ما از خصایص و ویژگی‌هایی برخوردار بودند که ما آن را به نام پهلوان می‌شناسیم.

این طرح آقایان مجیدی و توحیدی بود که از چنین فرمی برای روایت قصه استفاده کنیم که من هم با آن موافق بودم. به نظر من این تمهید هوشمندانه‌ای بود که از منظر یک محقق و نویسنده که درباره زندگی شهید بابایی تحقیق می‌کند، وارد قصه شویم و سیر تحولات اخلاقی و شخصیتی قهرمان قصه را به تصویر بکشیم. ضمن این‌که تاثیرات این تحقیق و در واقع منش و زندگی و شخصیت شهید بابایی را بر روی این دو نفر که از نسل جوان جامعه هستند شاهد باشیم. به نظرم این فرم و شکل روایت، ما را در رسیدن به اهداف خود موفق‌تر کرد. مهم‌تر از همه این‌که تحول اخلاقی و آن ارزش‌ها و پیام‌های انسانی قصه نیز به این واسطه در این دو شخصیت که به شکل تلویحی و نمادین نماینده نسل جدید هستند بازنمایی شد و چه‌بسا مخاطبان جوانتر را بیشتر با خود همراه کرد. البته با این موافقم که شاید در ابتدای سریال این قصه‌های موازی موجب کسالت و ملال مخاطب شد، اما وقتی با قصه اصلی مواجه شدند و کفه داستان به سوی زندگی عباس سنگین‌تر می‌شد آن وقت ارجاع به قصه اول و نگاه به خط اصلی داستان از زاویه شخصیت مسعود و لیلی جذابیت بیشتری پیدا کرد. حتی داستان مسعود و لیلی می‌توانست به عنوان یک داستان مستقل هم نگاه شود. ببینید در ابتدای کار مجید مجیدی و فرهاد توحیدی به این سبک از قصه‌گویی در سریال شوق پرواز رسیده بودند و این سبک از قصه‌گویی در سینما و تلویزیون چندان عجیب نیست. شوق پرواز یک سریال «شخصیت‌محور» بوده و قرار است شخصیت عباس بابایی را از نگاه دیگران روایت کند. البته در این روایت همسر عباس پررنگ‌تر از سایر شخصیت‌هاست. یک شکل عادی روایت این است که از زاویه دانای کل همه چیز روایت شود و از ابتدا و بی‌هیچ واسطه‌ای سراغ شخصیت عباس بابایی برویم که این شکل از داستان‌پردازی برای یک سریال طولانی مدت محدودیت‌هایی دارد، اما با انتخاب این زاویه دید جدید، این امکان فراهم شد تا از نگاه افراد مختلف به زندگی شهید عباس بابایی بپردازیم و هر بار به بهانه دنبال کردن کتاب و خاطرات لیلی، به سراغ شخصی برویم و نکته‌ای تازه از زندگی عباس بشنویم. ضمن آن که این زاویه دید محمل خوبی برای شخصیت‌پردازی شهید بابایی هم بود و باعث می‌شد در ترسیم شخصیتی مستحکم و خاص از وی موفق‌تر عمل کنیم. از طرفی نشان دادن تحول لیلی (ستاره اسکندری) و مسعود (کوروش تهامی) هم نکته دیگری بود که با این شکل از روایت به دست می‌آمد. به نظر من این قصه یک داستانک فرعی در درون قصه اصلی نبود بلکه یکی ازنتایج و تاثیرات این قصه بر نسل امروز را در درون خود پرورانده است.

خیلی از بازیگران حرفه‌ای و مشهور در سینمای ایران و جهان گاهی در یکی دو سکانس یا نما حضور می‌یابند و این پیشنهادی بود که آقای سعید کریمی دستیار من داد و به نظرم منطقی به نظر می‌رسید که با یک سریالی در این حجم و اندازه و با موضوعی درباره یک قهرمان ملی از بازیگرانی حتی در نقش‌های کوتاه استفاده کنیم که حرفه‌ای بوده و بین مخاطبان نیز محبوبیت داشته باشند. ضمن این‌که کوتاه بودن نقش دلیل بر بی‌اهمیتی یا آسان بودن آن نیست و تاثیر زیادی در پیشبرد درام دارد.

واقعیت این است که فیلمنامه سریال شوق پرواز مسیری بسیار طولانی را طی کرد تا به مرحله ساخت رسید. بد نیست بدانید مقدمات نگارش فیلمنامه این سریال از سال 74 آغاز و فیلمنامه ابتدا توسط 3 نفر از نویسندگان ارتش نوشته شد. براساس این فیلمنامه، سریال در سال 76 وارد مرحله پیش‌تولید شد و حتی بخش‌هایی از آن تصویربرداری شد. در این بخش از کار، از بودجه 4 میلیارد تومانی سریال حدود 500 میلیون تومان هم هزینه شد، اما پس از گذشت مدتی از آغاز ساخت سریال، تولید آن متوقف شد. از این مرحله به بعد گروهی متشکل از حسین تراب‌نژاد و مهدی محمدنژادیان به سرپرستی فرهاد توحیدی بازنویسی فیلمنامه اولیه را آغاز کردند. در این مرحله مجید مجیدی به عنوان طراح کار در کنار فرهاد توحیدی حضور داشت و با هم فیلمنامه اولیه را طراحی کردند. زمانی که من در زمستان سال 87 به این سریال پیوستم، طرحی کلی از فیلمنامه وجود داشت، اما سیناپس‌ها کامل نبود. خلاصه قسمت‌ها نیز نوشته شده و قرار بود سریال در 13 قسمت ساخته شود. من براساس مطالعه این 13 قسمت تصمیم به کارگردانی سریال گرفتم، چون احساس کردم فیلمنامه فضای خوبی دارد و قابلیت لازم برای تبدیل شدن به اثری جذاب را داراست. از این مرحله به بعد بشدت درگیر کار شدم. در جلساتی با همسر شهید عباس بابایی و دیگر اعضای خانواده ایشان حضور پیدا کردم و دیدگاه‌های آنها درخصوص سریال را شنیدم. من دوست خلبان آزاده‌ای دارم به نام «جمشید اوشال» که از طریق او برخی دوستان عباس بابایی را پیدا کردم و با آنها ساعت‌ها به بحث و گفت‌و‌گو درباره عباس پرداختم. از طریق این دوست عزیزم به امیر اکبر صیاد بورانی رسیدم. خلبان آزاده‌ای که دوره آموزش آمریکا را با عباس بابایی گذرانده بود و بد نیست بدانید تنها فیلم مستند موجود از عباس هم که در این سریال نمایش داده شد، از همین طریق به دست ما رسید. درخصوص فیلمنامه در یک مقطع دیگر از کار نیز با توقفی یک ماهه من به همراه شهاب حسینی، شهرام حقیقت دوست و سعید کریمی دستیار اول کارگردان روی فیلمنامه متمرکز شدیم و برخی کاستی‌های موجود را برطرف کردیم.

راستش به این مساله فکر نکردم و مطمئن نیستم که تاثیرات مختارنامه بر این مجموعه با تحلیل شما منطبق هست یا خیر. با همه احترامی که برای آقای میرباقری قائلم موفق نشدم که مختارنامه را ببینم؛ ولی از این‌که شوق پرواز بلافاصله بعد از سریال مختارنامه شروع و در واقع جایگزین آن شد راضی هستم. این پیشنهادی بود که خود مدیران شبکه ارائه داده بودند تا از ظرفیت مخاطب‌پذیری که ایجاد شده استفاده بهینه شود.

آن چیزی که به عنوان تبلیغ سریال پخش می‌شود به معنای واقعی تیزر نیست. من فقط می‌گویم شوق پرواز کاری از یدالله صمدی و یک نوع معرفی این سریال است؛ البته ما یک تیزر ساختیم که نوشته شده بود شوق پرواز تهیه‌کننده جواد نوروزبیگی و کارگردان یدالله صمدی. از تلویزیون زنگ زدند که این نوشته را تغییر دهید و به جای کارگردان فلانی بنویسید کاری از یدالله صمدی. اتفاقا خود تلویزیون پیشنهاد داد که چنین کاری بکنید و خودتان یک نفر را به عنوان گوینده انتخاب کنید تا سریال را معرفی کند که برخی از دوستان پیشنهاد دادند خودم این کار را بکنم. منم نه از سر خودخواهی که احساس می‌کردم پیشنهاد و ایده بدی نیست آن را اجرا کردم که ظاهرا مورد پسند خیلی‌ها واقع شده است. ضمن این‌که ما سعی کردیم به واسطه این آنونس و ساختار و فرم و شمایلی که دارد به مخاطب این حس را القاء کنیم که شوق پرواز بیشتر یک عاشقانه است تا یک اثر جنگی به معنای متعارفش.