مرکز ایران،‌مهد ‌تمدن ‌بشری

وقتی وارد این منطقه می‌شوید مجموعه‌ای از سنگ‌نگاره‌های باستانی را می‌بینید که ناشی از تجربیات عینی و باورهای اعتقادی و فرهنگی نیاکانمان هستند. حتما تا به حال به این موضوع فکر کرده‌اید که بشر پیش از آن‌که به پدیده نگارش و خط برسد چگونه افکار، احساسات و مقاصد خود را مکتوب می‌کرده است. با رفتن به جاهایی مثل تیمره و تنگ غرقاب و دیدن نگاره‌هایی که صخره‌های این مناطق را به شهرت جهانی رسانده است به این مطلب پی خواهید برد. بیشتر این نقش‌ها جانورانی مثل بز کوهی، قوچ، پلنگ، گرگ، گوزن، شیر، گراز، آهو، گورخر، شتر و پرندگانی مانند کبک، هدهد و درنا هستند. تصاویر جالب‌تری که در این میان می‌توان دید آداب و رسوم آیینی، نبردهای پهلوانی، جنگ‌های تن به تن و... است.

غرقاب نیز یکی دیگر از جاهایی است که می‌توانید نشانه‌های نخستین تمدن‌های بشری را در آنجا ببینید. تنگ غرقاب در نزدیکی روستایی به همین نام واقع شده که فاصله زیادی با تیمره ندارد اما در تقسیم‌بندی‌های استانی در 2 استان مجاور (تیمره در استان مرکزی و غرقاب در استان اصفهان) قرار دارند. در مجموع ۳۰ منطقه دارای سنگ نگاره در شهرستان گلپایگان وجود دارد که مهم‌ترین آنها مناطق غرقاب، کوچری و شرق شهرستان گلپایگان است. در غرقاب علاوه بر حکاکی‌های چند هزار ساله کتیبه‌ای به زبان فارسی میانه و مربوط به دوره ساسانی یافت شده که نشان می‌دهد این منطقه در دوره‌های مختلف مورد توجه و محلی بوده برای آن‌که انسان‌ها بتوانند جاودانگی خود را به ثبت برسانند.

این سنگ‌نگاره که هم‌اکنون در مسجد جامع گلپایگان نگهداری می‌شود روی سنگی به شکل لوزی ناقص و بادامی‌شکل تعبیه شده بود. قطر بزرگ لوزی حدود یک متر و قطر کوچک آن نیم متر است و شیوه حکاکی آن به وسیله کوبش سنگ بر سنگ به وجود آمده است. به یقین، دانستن این نکته‌ها سفر شما به این مناطق را رنگ و بوی دیگری می‌دهد.

در میان بناهای تاریخی ایران، مناره‌ها جایگاه خاصی دارند زیرا همانند دژها کاربرد امنیتی داشته‌اند و گاه حتی مهم‌تر از دژ به شمار می‌آمدند. از سوی دیگر مناره‌ها محل مناسبی بودند برای آن‌که بسیاری از معماران در ساخت آنها هنر خود را هرچه بیشتر به نمایش بگذارند. مناره‌ها که به آنها چراغدان یا چراغیانه نیز می‌گفتند همانند راهنما برای کاروان‌سالارها، مسافران و گمشدگان عمل می‌کردند و همیشه در تاج آنها آتشی روشن بود تا نمایانگر راه و مسیر باشد.

یکی از این مناره‌ها در شهر تاریخی گلپایگان قرار دارد که با 18‌متر ارتفاع یکی از بلندترین مناره‌های ایران به شمار می‌رود. این مناره بیش از 900 سال قدمت دارد و در این مدت بلایای طبیعی زیادی را از سر گذرانده اما همچنان پابرجاست و بر کل شهر احاطه دارد. مناره گلپایگان دارای دو در (شمالی و جنوبی) است و در درون آن پلکانی تعبیه شده‌است. قسمت‌های پایین و بالای مناره مرمت شده و دارای کتیبه آجری است که به خط کوفی نوشته شده و فاقد تاریخ است. داخل مناره و بالای راه‌پله‌ها در میان اشعار و یادگاری‌های نوشته شده، این شعر هم دیده می‌شود:

منار است و نشان باستان است‌‌‌/‌‌‌ چه تاجی بر سر گلپایگان است‌‌‌/‌‌‌...

زیر این شعر امضا شده بود: «سیدعلی‌آقا ابطحی اهل گوگد و ساکن تهران!»

یکی دیگر از چیزهایی که هنگام بازدید از مناره خواهید دید، یک شیر سنگی است که کنار مناره پناه گرفته و از ابتدای ساخت مناره در آنجا قرار نداشته بلکه از محله‌ای به نام پاشیرا به آنجا منتقل شده است. این شیر همراه با همتای خود‌ در محله یاد شده، حکم وسیله بازی کودکان را داشت! اما بعدها که گلپایگان خیابان‌کشی شد هر دو شیر را پای مناره آوردند. چندی بعد یکی از شیرها دزدیده و ناپدید شد و حالا تنها یک شیر در کنار مناره از شما استقبال می‌کند.

مناره گلپایگان کنار بازار چارسوق قرار دارد که این بازار خودش یکی از دیدنی‌های تاریخی شهر است که با دهانه‌ای وسیع و طاق‌بندی و سقف ضربی آجری، کاملا به سبک بناهای سلجوقی ساخته شده است. این بازار از یک طرف رو به روی مناره و از طرف دیگر به مسجد جامع شهر راه دارد. امروزه بازار جدید گلپایگان در اطراف این بازار تاریخی شکل گرفته و آن را احاطه کرده اما چیزی از زیبایی آن کم نکرده است.

مسجد جامع گلپایگان مسجدی است 900 ساله و یادگار ارزشمندی از دوره سلجوقی‌ که می‌توان گفت با توجه به قدمت و معماری ایرانی ـ اسلامی آن، الگویی بوده برای ساخت مساجد بزرگ بعدی. این مسجد سال 508 هجری قمری ساخته شده است. پیش از این به استناد نام ابوشجاع محمد بن ملکشاه سلجوقی که در کتیبه دور گنبد نگاشته شده، زمان ساخت مسجد گلپایگان را بین سال‌های ۴۹۸ تا ۵۱۲ هجری قمری، یعنی دوران حکومت وی می‌دانستند تا این که باستان‌شناسان با خواندن کتیبه‌های محراب دریافتند که بخشی از آنها زیر کف شبستان مسجد است و به احتمال قوی تاریخ دقیق بنا هم روی آنها نوشته شده‌ است. ‌این مسجد دارای گنبد بزرگ آجری، یک صحن و شبستان اصلی و وسیع متعلق به زمان محمد بن ملکشاه سلجوقی است و از خصوصیات مسجد و گنبد آن دارا بودن کتیبه‌های آجری متعدد و تزئینات فراوان دوره سلجوقی است. در متن کوفی گنبد، نام محمد بن ملکشاه خوانده می‌شود و اطراف محراب بزرگ زیر گنبد در متن کتیبه‌ای نام بانی آن بنای عظیم را ابونصربن محمد بن ابراهیم آورده‌اند. همچنین بر دیوار‌های مختلف شبستان نام بزرگان دین و آیات و روایاتی را به خط کوفی (کوفی آجری) نوشته‌اند.

شبستان‌های ساده طرفین گنبد و بناهای شرقی و غربی مسجد در زمان فتحعلی شاه قاجار احداث شد. محراب مسجد از 2بخش تشکیل شده است که در قسمت پایینی متصل به کف محراب و در قسمت بالای محراب کلمات «الله احد» و «الله صمد» به خط کوفی مشهود است. آیاتی از قرآن کریم نیز در اطراف محراب بزرگ مسجد جامع گلپایگان به خط کوفی نقش بسته ‌است. سردر مسجد گلپایگان از سمت داخل محوطه و رو به صحن با آجرهای آبی رنگ با عبارت «یا علی» به صورت زیبایی مزین شده و شبستان اصلی مسجد همچون سایر بناهای عصر سلجوقی فاقد کاشیکاری است. یک حوض آب بزرگ و کم‌عمق نیز در وسط صحن مسجد قرار دارد که علاوه بر مکانی برای وضو گرفتن نمازگزاران بر زیبایی این مسجد افزوده ‌است.