نقد؛ حلقه مفقود در ترجمه کلام وحی

دلایلی مانند نداشتن آگاهی کامل به دو زبان مبدأ (عربی) و مقصد (فارسی)، نداشتن مهارت در صناعت ترجمه، آگاه نبودن به تفاسیر قرآن کریم، مسلط نبودن مترجمان به علوم قرآنی و بلاغی زبان عربی و تکروی‌ها و انفرادی عمل‌کردن در ترجمه قرآن و نبود ناقدان نکته‌سنج، از جمله عواملی است که به گفته کارشناسان سبب شده تا کمتر ترجمه‌ای کامل و صریح از مصحف شریف در طول تاریخ ارائه شود.

البته دوران معاصر و بویژه سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی را باید عصر طلایی ترجمه‌های قرآن دانست و انتشار حدود 30 ترجمه از قرآن، گویای فعالیت مترجمان در دهه‌های اخیر است.

بهاءالدین خرمشاهی، مترجم قرآن کریم و حافظ‌شناس مطرح روزگارمان ترجمه بی‌غلط از قرآن را آرزویی دور از دست تلقی می‌کند و در این زمینه می‌گوید: در طول تاریخ هزار و یکصد سال ترجمه‌ای فارسی قرآن، ترجمه پاک و بی‌غلط از کتاب مقدس آسمانی اسلام به این زبان صورت نگرفته است.

قرآن یک کتاب عادی مانند یک رساله تاریخی یا جغرافیایی یا کلامی نیست و باید برای ترجمه آن با زبان مبدأ و مقصد انس و احاطه کامل داشت.

وی درباره فضای نقادی در ترجمه‌های قرآن هم معتقد است: متاسفانه بسیاری از مترجمان قرآن، نقد را نمی‌پذیرند و بر این تصور هستند‌کاری که انجام می‌دهند بهترین است؛ در صورتی که این باور باید تغییر کند تا شاهد ترجمه‌های فاخری باشیم. معتقدم مترجمان قرآن باید به شنیدن نقد عادت کنند؛ از سوی دیگر، نقد‌ها باید سنجیده و تخصصی‌تر باشند. مترجمان قرآن گاهی فارسی‌دانی و فارسی‌نویسی را سهل و بدیهی گرفته و به همان میزان اندک از علم که داشته‌اند، اکتفا کرده‌اند؛ حال آن که علم و اطلاع و مهارت عادی در این زمینه کافی نیست و مترجم قرآن به فارسی، پیش از این اقدام خطیر، باید عمری را در ممارست آثار فصحای فارسی‌زبان گذرانده باشد.

اما برخی از مترجمان قرآن نیز اعتقاد دارند نسل جوان آنچنان که شایسته است به این حوزه راه پیدا نکرده‌اند و با تربیت آنان در حوزه نقد ترجمه قرآن می‌توان مانع از بروز مشکلات زبانی در ترجمه‌ها شد.

حسین استادولی از دیگر مترجمان قرآن ضمن این‌ که فضای نقادی بر ترجمه‌های قرآن را ناکافی می‌داند در این باره می‌گوید: در حال حاضر تمام ترجمه‌هایی که از قرآن کریم منتشر می‌شود، مورد بررسی قرار می‌گیرد، ولی باید با ایجاد کانونی و تعریف وظایفی مشخص در این زمینه، فضای نقد را ایجاد کرد.

این مترجم نقطه‌ضعف ترجمه‌های متعدد قرآن را در نبود شرح و توضیح آنها برشمرده و تاکید می‌کند: در حال حاضر آنچه به عنوان ضعف در ترجمه‌های قرآن وجود دارد، نبود شرح و توضیح کافی در این ترجمه‌هاست.

به گفته این مترجم قرآن به برکت انقلاب اسلامی ترجمه‌های قرآن افزایش بسیاری یافته و افراد زیادی به این حوزه روی آورده‌اند و کارهای بسیار خوبی در این زمینه عرضه شده و امروز در مقایسه با پیش از انقلاب به این نتیجه می‌رسیم که بسیاری از ترجمه‌های قرآن به زبان روز است. مترجمان قرآن در گذشته کمتر به تفاسیر، مراجعه می‌کردند و بیشتر با اتکا به ذهن خود، قرآن را ترجمه می‌کردند،‌ لذا در این ترجمه‌ها، غلط‌های فاحشی دیده می‌شود، اما امروز خوشبختانه کسانی که قرآن را ترجمه می‌کنند، به بسیاری از کتب قدیم و مرجع‌ها مراجعه می‌کنند و در حال حاضر بسیاری از ایرادها برطرف شده است.

در سال‌های اخیر برخی‌ مترجمان قرآن کریم، ترجمه گروهی را مناسب‌ترین راه برای انتقال آموزه‌های وحیانی به فارسی‌زبانان دانسته‌اند و بعضی دیگر هم معتقدند که می‌توان از بین تمام ترجمه‌های موجود، ترجمه‌ای را به عنوان ترجمه «واحد» یا «ملی» انتخاب و معرفی کرد.

آذرتاش آذرنوش، عضو هیات علمی دانشکده الهیات دانشگاه تهران و مدیر بخش ادبیات عرب مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی با بیان چنین دیدگاهی می‌گوید: زمان آن رسیده تا ترجمه استانداردی از قرآن کریم به چاپ برسد. در چند سخنرانی در مورد ترجمه قرآن گفته‌ام که این ترجمه‌ها زیاد شده است و به 25 ترجمه پس از انقلاب می‌رسد. من به هیچ‌کدام از این ترجمه‌ها انتقاد ندارم و این ضرورت است، ولی هرکسی قرآن را می‌خواند، می‌خواهد بهترین ترجمه را انتخاب کند و طبیعی است که این ترجمه‌ها انواع زیادی دارد، ولی در برخی موارد تکرار مکررات است.

آذرنوش می‌افزاید: تکلیف خواننده را باید در ترجمه قرآن مشخص کنیم. ترجمه‌های بسیاری از مترجمان خوشنام و پژوهشگران چاپ شده است. من در مقالات مختلف، در یک گفتار و همچنین در ماه مبارک رمضان سخنرانی‌های زیادی کرده‌ام و پیشنهاد من این است که ترجمه‌ای به کمک چند نفر از متخصصان به عنوان ترجمه استاندارد انجام شود تا مردم در خرید ترجمه قرآن سرگردان نشوند. باید سازمانی باشد که ترجمه‌ای به عنوان استاندارد ارائه دهد.

اما مسعود انصاری که علاوه بر ترجمه قرآن، «تفسیر کشاف زمخشری» را به فارسی برگردان کرده است درباره ترجمه ملی از قرآن نیز بر این اعتقاد است که قبل از چنین کاری باید یک متن مبنا وجود داشته باشد که این متن را می‌توان از ترجمه‌های موجود انتخاب یا از نثری زیبا که یکی از مترجمان نوشته است، استفاده کرد. به اعتقاد این مترجم اگر نسخه‌ای به صورت مبنا تهیه شود و در اختیار کسانی که در این زمینه کار کرده‌اند، قرار بگیرد و در جلساتی مطرح شود، حتما موفق خواهد بود.

ابوالفضل بهرامپور، مترجم و مفسر قرآن کریم، آشنایی با تفاسیر را نخستین شرط برای ترجمه‌های قرآن می‌داند و تصریح می‌کند: منظور از ترجمه‌های قرآن این است که مردم با قرآن انس بگیرند.

وی ایراد محتوایی را یکی از مشکلات اساسی ترجمه‌های قرآن می‌داند و می‌افزاید: اکثر ترجمه‌های قرآن از لحاظ محتوایی دارای ایراد است و از دقت کافی برخوردار نیستند و این موضوع باعث شده تا زیرنویس‌ها با متن قرآن یکی نباشد.

ضروری است مترجم قرآن، صرف و نحو عربی، لغت‌شناسی و کاربرد واژگان را به طور دقیق بداند و تا زمانی که فرد به عنوان رشته تخصصی خود به این حوزه نپردازد، انتظار نمی‌رود که مترجم بتواند اثر درخوری در زمینه ترجمه قرآن کریم ارائه دهد.

بهرام‌پور برخلاف نظر انصاری و آذرنوش درباره ترجمه ملی و استاندارد از قرآن می‌گوید: ترجمه ملی بی‌فایده است.

یکی از مشکلاتی که حوزه ترجمه‌های قرآن را در سال‌های اخیر تحت‌تاثیر خود قرار داده، کپی‌برداری و کارهای تقلیدی است که سبب شده ترجمه‌های قرآن به سمت پخته‌خواری و گرفتارشدن در دام کتاب‌سازی پیش بروند.

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی کوشا که در سال‌های اخیر با تدوین کتاب «ترجمه‌های ممتاز قرآن در ترازوی نقد» به صورت جدی به نقد و آسیب‌شناسی ترجمه‌های کلام‌الله مجید پرداخته است، دراین‌باره می‌گوید: برخی مترجمان قرآن آثار ترجمه شده مترجمان دیگر را پیش‌روی خود می‌گذارند و قسمت‌‌هایی از هر ترجمه را انتخاب می‌کنند و کنار هم قرار می‌دهند و به عبارتی مونتاژ می‌کنند. این مترجمان باید بدانند از این طریق راه به جایی نمی‌برند.

کوشا غفلت از نقدنویسی را دیگر آسیب جدی ترجمه‌های قرآن می‌داند و معتقد است: تاکنون نقدنویسی‌های ترجمه قرآن نیز مورد غفلت واقع شده‌اند، نقد و بررسی ترجمه‌های قرآن گاهی ضرورت بیشتری از تالیف خود ترجمه دارد، اما متاسفانه در این سال‌ها کمتر به این مهم توجه شده است. رسانه‌های جمعی باید در ایجاد فضای نقد ترجمه‌های قرآنی بیشتر بکوشند و اهمیت ویژه‌ای برای این بحث قائل شوند و تا وقتی فضاسازی مناسبی برای نقد ایجاد نشود نباید انتظار ترجمه‌های مفیدی داشته باشیم.

بی‌تردید ترجمه و برگردان قطعی قرآن، امری محال و دور از ذهن بوده و در طول هزار سال گذشته نیز بازگردانی کامل از مصحف شریف به زبان فارسی توسط هیچ مترجمی صورت نگرفته است و به احتمال زیاد در آینده نیز ترجمه قرآن به طور کامل صورت نخواهد گرفت.همان‌طور که در این گزارش بارها مورد تاکید قرار گرفت؛ یک منبع مهم و اساسی برای غلط‌زدایی و بهسازی ترجمه‌های قرآن توجه به نقد ناقدان صاحب‌نظر و بی‌غرض است. بسیاری از مترجمان قرآن هم بر این اعتقادند که منتقدان، غرض‌ورزانه به نقد ترجمه‌های مصحف شریف روی آورده‌اند و سلیقه خود را بدون داشتن اطلاعات از این حوزه در ترجمه‌ها وارد کرده‌اند.