چرا انسان‌ دست به خودفریبی می‌زند

بله. چون روان‌شناسان تاکنون موفق به ارائه نظریه‌ای در این زمینه نشده‌اند. خودفریبی در بطن روان‌شناسی قرار دارد، اما اگر شما تنها روان‌شناسی را مطالعه کنید و بخواهید با تکیه بر اطلاعات به دست آمده از این طریق به بررسی مقوله خودفریبی بپردازید بدون شک راه را گم کرده و احتمالا تا پیش از این‌که علل اصلی آن را کشف کنید دچار دیوانگی می‌شوید، اما اگر بخواهیم به نگرش کاربردی و مؤثری درباره خودفریبی دست پیدا کنیم باید آن را در منطق تکاملی جستجو کنیم و این یعنی دانشی تازه.

یک دلیل روشن برای چنین نظریه‌ای این است که بتوانیم دیگران را بهتر فریب دهیم. نکته‌ای که باید به آن فکر کنیم این است که فریب دادن آن هم از روی عمد و با آگاهی، چیزی نیست جز یک خواست آگاهانه. به عبارت دیگر شخص در موقعیتی قرار می‌گیرد که گرچه از حقیقت آگاهی دارد، اما داستان غلطی را خلق می‌کند که البته باورکردنی هم به نظر می‌رسد. کار به جایی می‌رسد که فرد مخاطب هیچ تعارضی میان آن و دانسته‌هایش پیدا نمی‌کند.

البته این کار نیاز به تمرکز دارد و ممکن است من (به عنوان کسی که قصد فریب دارد) نشانه‌هایی بروز دهم مبنی بر این‌که «دارم دروغ می‌گویم». اگر بخواهم شخص مقابل را فریب دهم شاید نتوانم به چشمانش خیره شوم. در این وضعیت در حین صحبت کردن مکث کرده یا تعلل می‌کنم و این در حالی است که تلاش می‌کنم تا داستان ساختگی‌ام را به طرف مقابل دیکته کنم. در چنین حالتی از کلمات ساده‌تر استفاده می‌کنم و گذشته از آن بتدریج صدایم را نیز بالاتر می‌برم. در چنین وضعیتی کار برای طرف مقابل سخت‌تر می‌شود.

بله. اگر بتوانم تمامی‌یا بخشی از دروغ مورد نظرم را به طرف مقابل منتقل کنم پس می‌توانم کاری کنم که طرف مقابل متوجه فریبکاری من نشود. بنابراین اکنون می‌توان دلیل کافی برای خودفریبی ارائه کرد: القای ناآگاهانه دروغ و البته بهتر مخفی نگهداشتن آن.

مقوله دیگری وجود دارد که بر اساس آن تمایل کلی به غرور و نخوت همواره در انسان وجود دارد. اگر از دانش‌آموزان دبیرستانی پرسیده شود که آیا توانایی‌های لازم برای هدایت کلاس را دارند یا نه بالغ بر 80 درصد می‌گویند «بله». در حقیقت نمی‌توان آنها را مورد سرزنش قرار داد. حتی اگر از اساتید نیز این سوال پرسیده شود بالغ بر 94 درصد پاسخ مثبت می‌دهند.

توجه کنید که ما انسان‌ها در ادامه از این تکنیک (غرور و بزرگی ناشی از خودفریبی) برای فریب دادن دیگران استفاده می‌کنیم. به یاد داشته باشید بدون این هدف که بخواهید دیگران را فریب بدهید، فریب دادن خودتان ارزشی ندارد.

موقعیت‌های بسیار زیادی در زندگی است که فرد در آنها می‌تواند منافع شخصی خود را دنبال کند. مثلا اگر قصد دارید چیزی را به سرقت ببرید باید دروغ بگویید. حتی اگر به دنبال منافع مالی خاصی هستید نیز دروغ می‌گویید تا روابط‌تان را حفظ کنید.

بله. البته این هزینه اشکال مختلفی دارد. یکی از این اشکال می‌تواند این باشد که شخص همواره تمایل دارد که از سوی دیگران تحت‌تأثیر قرار گیرد. شخصی که خود را فریب می‌دهد احتمالا تنها شخص حاضر در اتاق است که نمی‌داند چه اتفاقاتی در پیش است.

در برخی موارد بله، این‌گونه است و البته در برخی موارد نه. درحقیقت اگر هزینه‌ها همواره بر منافع شخصی بیشتر باشند خودفریبی تکامل پیدا نمی‌کند.

نه، من این‌گونه فکر نمی‌کنم. دروغ گفتن در دنیای حیوانات نیز دیده می‌شود. مثلا نوعی حشره وجود دارد که خطری برای محیط اطرافش ندارد، اما به وسیله خطرناک نشان دادن خود، به نوعی خود را محافظت می‌کند که این نیز خود یک نوع دروغ است. از سوی دیگر زیست‌شناسان به یافته‌هایی درخصوص خودفریبی در دنیای میمون‌ها نیز دست پیدا ‌کرده‌اند.

این یک سوال سخت است. شواهدی وجود دارد مبنی بر این‌که از حدود شش ماهگی فریبکاری در کودکان شکل می‌گیرد. آنها در هشت یا 9 ماهگی به سطحی از توانایی دست پیدا می‌کنند که با تکیه بر آن می‌توانند نشان دهند نسبت به چیز خاصی بی‌اهمیت هستند حال آن که واقعا این‌گونه نیست.

بله. هرچه کودک خردسال شما هوشمندتر باشد، دروغ‌های بیشتری می‌گوید. در میمون‌ها نیز ارتباط جالب توجهی میان این دو مقوله دیده شده است به طوری که هرچه مغز بزرگ‌تر باشد، احتمال بیشتری وجود دارد که رفتاری ناشی از دروغگویی بروز دهند.