ساخت اپرای ملی هدف من است

من از ابتدای کودکی و از سنین دوازده سیزده سالگی که در فرانسه زندگی و تحصیل می‌‌کردم، به مفاخر ملی ایران علاقه‌مند شدم. من در آنجا زبان فرانسه را درست مثل زبان مادر‌ی‌ام یاد گرفتم. اما در آنجا همیشه دلتنگی خاصی داشتم و نمی‌دانستم این دلتنگی دقیقاً به چه خاطر است. من در فرانسه نزد پروفسور هانری ماسه تحصیل می‌کردم. پیرمردی که بر زبان و فرهنگ فارسی بسیار اشراف داشت، اما براحتی به زبان امروز نمی‌توانست حرف بزند مگر آن که شمرده با او گفت‌وگو می‌کردم. من در آنجا مدام اشعار فارسی را می‌خواندم و در درونم همیشه جایی برگزیده را داشت. در فرانسه سینما و تئاتر خواندم تا این که بعد از 20 سال به ایران برگشتم. در ابتدا از نویسندگان معروف اروپایی مانند چخوف، پیراندللو، آنوی، سارتر و کامو و دیگران آثاری را ترجمه و کار کردم. آنقدر مشغول بودم که هنوز هم متوجه دلتنگی ریشه‌دارم نمی‌شدم. تا این که انقلاب شد و وقفه‌ای چند ساله در تئاتر افتاد. این فرصتی بود برای مطالعه بیشتر و این که گمشده درونم را پیدا کنم. این گمشده زبان فارسی بود که مثل بندناف مرا به مملکتم وصل کرده است. بنابراین بر آن شدم که سراغ مفاخر ملی‌ام بروم و درباره آنها و بر اساس آثارشان نمایش‌هایی را خلق کنم. بخصوص 5 ستاره‌ای که در عالم ادبیات فارسی وجود دارد؛ خیام، مولوی، سعدی، حافظ و فردوسی.

این بزرگان درباره چیزهایی گفته‌اند که شکسپیر هم از آنها گفته است. آنچه بزرگان ایرانی گفته‌اند می‌تواند منابع روشنی باشد برایمان که مثل غذا و قوت مورد بهره‌وری فکری و ذهنی‌مان در زمانه حاضر قرار بگیرد. بنابراین اهمیت اینان از بزرگان بیگانه نه تنها کمتر نیست که برای هویت بخشیدن به ما همچنان می‌توانند در حد کافی مورد توجه و استفاده واقع شوند.

«من به باغ عرفان» اولین نمایش من بود که بر اساس افکار و اشعار سهراب سپهری شکل گرفت. زمانی که آن را کار می‌کردم دو دل بودم که آیا مردم از آن استقبال خواهند کرد یا خیر. اما ایمان داشتم، کاری که می‌کنم ضرورت دارد. تا این که نمایش اجرا شد و استقبال و حیرت مردم به من قوت قلب داد تا این راه را ادامه بدهم.

بله، بعد بر اساس اشعار فردوسی، بیژن و منیــــژه را کار کردم. البته تا حدودی برخی از فرهیختگان روی خوشی به این سبک و سیاق نشان نمی‌دادند.

آنها معتقد به یک نوع تئاتر هستند، اما نمی‌شود تئاتر را در یک جمله تعریف کرد، چراکه تئاتر مجموعه‌ای از شکل‌ها و گونه‌های متنوع و مختلف است. آنچه من کار کرده‌ام به گونه‌ای در مسیر نوعی اپرای ملی است که اگر امکانات برایم فراهم شود، برای شکل بخشیدن به آن همچنان تلاش می‌کنم.

وقتی نمایش «هفت شهر عشق» را بر مبنای افکار عطار نیشابوری اجرا می‌کردم، مردم در فضای باز کاخ سعدآباد از درخت‌ها بالا می‌رفتند؛ چون استقبال بیش از حد انتظار بود و مردم می‌خواستند به هر طریقی این نمایش را ببینند. با آن که عادت به چنین نمایشی نداشتند، اما از همان ابتدا سریع خود را با این گونه متفاوت عجین کردند. این استقبال باعث حیرت من هم می‌شد، چون به هدفم رسیده بودم. به نظرم مفاخر ملی و افکار و اندیشه‌‌های ناب آنان به غم‌ها و شادی‌های زندگی ما پرداخته‌اند، همین باعث شده تا آثاری که در این زمینه خلق می‌شود، برای مردم ما خیلی قوی‌تر از نگاه مفاخر بیگانه مانند شکسپیر باشد. پس برایم مهم بود که بر اساس نگاه سعدی، حافظ و فردوسی آثارم را به صحنه بیاورم.

این مفاخر ایرانی با نگاه جهانشمول مسائل خاص را مطرح کرده‌اند. ما باید به شکل موزاییک تمام این مفاخر ملی را در کنار هم قرارهیم که مجموعه آنان بیانگر هویت ملی ماست. از افکار و ذهنیت آنان مردم ایران شناسانده می‌شود. مثلا مولانا ذهنیات و افکار دینی و عرفانی ما را بیان می‌کند. فردوسی شناسنامه ما ایرانیان است و دیگر مفاخری که من فرصت پرداختن به آنان را نداشته‌ام و باید دیگران به آنان بپردازند. خیلی مهم است که ما از طریق این نگاه‌های والا به شناساندن انسان ایرانی از طریق تئاتر تلاش کنیم. اینان خوب و بد ما را نشان داده‌اند. بنابراین توصیه می‌کنم که کتاب جایش فقط در قفسه کتابخانه نیست، باید همه آثار مفاخر ملی را با جان و دل بخوانند چرا که شناسنامه ایرانیان و بررسی انسان ایرانی از زوایای روحی و روانی در این آثار ثبت شده و تمام جهان‌بینی ما که در ضمیر خفته‌مان موجود است، با مطالعه این آثار بیدار و آشکار خواهد شد.

در فرانسه مولیر تمام ذهنیت و روحیات ملت فرانسه را آشکار کرده است و او معرف ملت خود در تمام دنیاست. چخوف همین کار را برای ملت روسیه می‌کند. در آثار چخوف تمام حالات و روحیات و رویاهای مردم روسیه موج می‌زند. هیچ نویسنده‌ای خارج از محیط خودش حرف نمی‌زند. دارایی‌های پنهان آنان اندیشه‌هایشان است. شکسپیر ملت انگلیس را با تمام خوبی‌ها و بدی‌ها معرفی می‌کند. او ساختار جامعه‌اش را بیان می‌کند. ایبسن و یونسکو هم به همچنین. یونسکو وقتی کرگدن را نوشت در جهان شهرت فوق‌العادی پیدا کرد؛ البته مردم فرانسه با دیدن آن می‌خواستند بگویند که ما کرگدن نیستیم، در حالی که منظور یونسکو، بودن کرگدن در وجود هر آدمی در هر جایی از دنیاست که اگر از خود غفلت کنی از درون به بیرون خواهد آمد. زمانی که نازی‌ها به تمام اروپا یورش بردند و هر کاری که دلشان خواست بر سر مردم آوردند، منظور از کرگدن همین نازی‌ها بودند. مردم در کل مجموعه‌ای از خوب و بد هستند؛ درست مانند روز و شب اما وقتی فقط شب و تاریک می‌شوند، دیگر ماهیت انسانی خود را از دست خواهند داد.

من دیگران را نفی نمی‌کنم، اما در دوره زندگی‌ام فرصتی برای خواندن و پرداختن به آثار همه بزرگان و مفاخر ملی کشورمان را ندارم. هیچ کس به اندازه حافظ جامعه ایران را ترسیم نکرده است. او چند صد سال پیش روحیه خفته در ایران را مطرح کرده است. این مسائل به روز هستند و اصلا کهنه نمی‌ شوند. وقتی بر سر در سازمان ملل از زبان سعدی نوشته می‌شود:« بنی آدم اعضای یک پیکرند» درکش همه را آگاه خواهد کرد که دست از کشت و کشتار بردارند. او با یک مصرع یا بیت جهان را می‌لرزاند؛ و این یعنی سعدی بهترین معلم اخلاق در جهان است. البته ناصر خسرو هم مهم است، اما من فرصتی نداشته‌ام به او بپردازم و دیگران نیز همچنین. این مفاخر ملی به اشراق رسیده‌اند و کشف خود از هستی را در آثارشان آورده‌‌اند. با خواندن و عمل کردن به این نظرگاه انسانیت به معنای حقیقی آن متجلی خواهد شد.

با همه ارتباط برقرار شده، اما از این بین بیشترین ارتباط با شمس پرنده بوده است ،چراکه حیرت‌انگیزترین اثرم شده است. به لحاظ حسی و دگرگون شدن شخصیت اثری تاثیرگذار است. لیلی و مجنون نیز همین‌طور است. یوسف و زلیخا هم همین‌طور، از نظر جذب تماشاگر موفق بوده‌اند. رستم و سهراب و رستم و اسفندیار هم. هفت‌خوان رستم نیز اثری جادویی بوده است. حتی فروغ فرخزاد هم توانست در سطح عالی باورهای ما را در اختیار مردم قرار بدهد. آنچه باعث می‌شود مردم به سالن هجوم بیاورند نیروی عشق است. در حالی که عشق دستور نمی‌دهد، بلکه دلخواهانه تو را جذب خودش خواهد کرد. با آن که قصدم خودستایی نیست باید بگویم که پیش از انقلاب هم کارگردان موفقی بودم، اما آثار پس از انقلابم را بیشتر دوست دارم و مردم هم با آنها ارتباط بهتر و محکم‌تری برقرار کرده‌‌اند.

کم‌کم این احساس خواهد شد. من هم در ابتدا با انتقادهای تند روبه‌رو شدم. اما ایمان دارم که موسیقی و شعر در خون ما ایرانی‌هاست، چنانچه سبزی فروش هم با شعر و آواز سبزی‌اش را می‌فروشد. عزاداری ما هم موسیقی خاص خود را دارد. تعزیه هم نمودار کاملی از موسیقی و حرکت است. در بچگی احساس می‌کردم که تعزیه کهنه است، اما بعدها که تحصیلکرده تئاتر شدم دریافتم که تعزیه الگوی بسیار مدرن با تم‌های قدیمی است. به همین دلیل پیتر بروک در سفر به ایران به سراغ دورافتاده‌‌ترین دهات می‌رفت تا تعزیه ناب و دست نخورده را ببیند. تعزیه آیین است و به شکل خالص برای مردم اجرا و باور می‌‌شود.

بچه‌های تئاتر به ضرورت موسیقی در تئاتر پی برده‌اند . نمی‌گویم از من الگوبرداری کرده‌اند اما برای موسیقی در کارشان اهمیت قائل شده‌اند. همچنین ویدئو پروجکشن کم‌کم به‌عنوان عنصری کارآمد در نمایش تبدیل شده است و زمانی که من از آن بهره گرفتم همه انتقاد می‌کردند که سینماست. موسیقی حس بازیگر را کامل می‌کند و در کارهای من موسیقی از ابتدا تا انتهای تمرین حضور دارد و موسیقی در زمان تمرین‌ها شکل خواهد گرفت. موسیقی و بازی‌ها به موازات هم پیش خواهند آمد. من نمی‌توانم به آهنگسازی پیشنهاد بدهم که برای کارم آهنگ بسازد. موسیقی هم باید لحظه به لحظه کارگردانی شود.

این نمایش از 12 سال پیش تا امروز نزدیک به 220 اجرا داشته است. با آن که تبلیغات هم نداشته‌ایم اما مردم خود مبلغ کار هستند و برای همین امسال هم نمایش با استقبال زیاد تماشاگران مواجه شد. متاسفانه ما به دلیل برگزاری جشنواره با تعطیلی هم مواجه شدیم که این خود ضربه زننده است. اگر در لندن گسستی بین برنامه هست چون از ابتدای سال برنامه مدون شده این گسست‌ها برای تماشاگران هم معلوم است و بلیت‌ها از چند ماه قبل رزرو شده‌اند، اما ما چنین برنامه مدونی نداریم و این جمعی از تماشاگران را سردرگم خواهد کرد.

من چندبار شمس پرنده را در جاهای مختلف اجرا کرده‌ام که هر بار هم مردم دنیا آن را دوست داشته‌اند. این نمایش در ایتالیا با زیرنویس اجرا شد و به خاطر این اجرا کلید شهر اودینه به من هدیه شد. همچنین در پاریس و به همراه نمایش سیاوش اجرا شد که از طرف سازمان یونسکو و سفارت ایران از ما دعوت شده بود. وقتی هفت شهر عشــق را در هند اجرا کردیم انگار آنها به دیدن یک اثر ملی خود آمده باشند. هندی‌ها با آثار عرفانی ایران آشنایی زیادی دارند و همین باعث شد تا به ارتباطی تنگاتنگ با اثر برسند. پارسال رستم و اسفندیار را در تاجیکستان اجرا کردم که خیلی بر آنها تاثیرگذار بود. آنها از فرهنگ ناب و اصیل ایرانی که خود را جزیی از آن می‌دانند استقبال کردند.