پایان کار جدایی ‌خواهان باسک

اگرچه در زبان این فرقه سیاسی جنایتکار واژه‌ای به نام صلح وجود ندارد، اما از محتوای بیانیه‌ای که اخیرا از سوی آنان و جامعه جدایی‌خواه باسک انتشار یافت، معنایی جز آشتی‌طلبی مستفاد نمی‌شود. سخنگوی این آخرین گروه تروریست اروپایی به صورت کتبی و ویدئویی اعلام کرد که براساس آتش‌بس ناگهانی ژانویه گذشته، این سازمان پایان قطعی فعالیت‌های مسلحانه خود را اعلام می‌دارد، اما جالب آن که این بیانیه به صورتی کاملا آگاهانه درست پیش از برگزاری انتخابات پارلمانی اسپانیا (20 نوامبر) انتشار یافت.

با این حال مساله اصلی این است که سازمان اتا می‌خواهد از این پس با ساز و کار دمکراتیک به کار خود ادامه دهد، همان سازمانی که در دوران دیکتاتوری فرانکو و با انگیزه‌هایی کاملا قابل قبول تاسیس شد، اما بعدها چون کابوسی بر باسک و سراسر اسپانیا سایه انداخت. افراد اتا از 43 سال پیش همه مردم اسپانیا و از جمله اهالی باسک را در وحشت فرو برده بودند و اولین اقدام تروریستی آنان قتل یک مامور پلیس در 7 ژوئن 1968 بود. با این حال برخی از کارشناسان عقیده دارند که پیشینه عملیات تروریستی این گروه به 50 سال قبل برمی‌گردد. به عقیده آنان اولین عملیات تروریستی اتا انفجار بمبی در سال 1961 بود که بر اثر آن یک دختر جوان کشته شد.

شعار اصلی اتا «سرزمین باسک و آزادی» بود، شعاری که البته جز فلاکت برای باسک و دشمنی با آزادی حاصل دیگری نداشت. این جنون کسب استقلال با ابزار نظامی در واقع به قیمت جان بیش از 800 انسان تمام شد. حملات تروریستی اتا که از زمان فرانکو در نهایت امنیت در کوه‌های پیرنه فرانسه طراحی می‌شد، خسارت‌هایی میلیاردی را به اسپانیا تحمیل کرد.

اما دلیل اصلی موفقیت اقدامات چند سال گذشته علیه رهبران اتا و بازداشت و به زندان انداختن آنان در واقع حاصل همکاری‌های تنگاتنگ پلیس و قوه قضاییه 2 کشور همسایه بود. زاپاترو، نخست‌وزیر اسپانیا در اولین دوره نخست‌وزیری خود بدون کمک فرانسه و نیکولا سارکوزی به هیچ عنوان قادر نبود که سلول‌های این سازمان را نابود و جنگ‌افزارها و پول‌های آنان را ضبط کند.

یک روز بعد از انتشار بیانیه اخیر اتا بیش از همه این شهروندان ایالت باسک بودند که البته با ناباوری به این فکر می‌کردند بزودی آن 2 هزار محافظ شخصی که وظیفه حفاظت از جان قضات و ماموران پلیس و سیاستمداران و هنرمندان و روزنامه‌نگاران تهدید شده را دارند، به موجوداتی زاید بدل خواهند شد. آنچه که حتی در خارج از ایالت باسک و غالبا در سراسر اسپانیا احساس می‌شد، خطر روزمره‌ای بود که همواره کسانی را که مخالف اتا بودند تهدید می‌کرد. همیشه این امکان وجود داشت که این افراد از پشت سر هدف گلوله قرار گیرند و این را می‌دانستند که باید همیشه انتظار داشته باشند قبل از پیاده شدن از خودروهایشان شاهد یک بمب باشند. آنها یاد گرفته بودند که هرگز بدون اقدامات احتیاطی در صندوق پستی خود را باز نکنند. حتی آن زمان که بمبی هم در این صندوق‌ها نبود نامه‌هایی پیدا می‌شد که در آن نوشته بود: «ما می‌دانیم فرزندانت از چه مسیری به مدرسه می‌روند.»

سازمان اتا تا آخرین روز حیات خود وحشت‌آفرینی می‌کرد و برای تامین نیازهای مالی‌اش از مدیران شرکت‌های خصوصی میلیون‌ها یورو پول تحت عنوان مالیات انقلاب اخاذی می‌کرد، اما این گروه در نهایت نتوانست به هیچ‌یک از اهداف سیاسی خود برسد. طی همه این سال‌ها دولت‌های مختلف اسپانیا بارها با این گروه به مذاکراتی بی‌نتیجه دست زدند و اتا بارها آتش‌بس را نقض کرد و نشان داد که اهل سازش و مصالحه نیست. احزاب سیاسی اسپانیا هم حاضر به مذاکره با شاخه سیاسی این سازمان نبودند، زیرا به گفته آنها اعضای اتا به قواعد بازی دمکراتیک باور ندارند و نمی‌خواهند تروریسم را محکوم کنند.

اما این وضعیت طی 3 سال گذشته بتدریج تغییر کرد. نقطه آغاز این تغییر تدریجی زمانی بود که چپ‌های میهن‌پرست بشدت خواهان بازگشت دوباره به مناصبی چون شهرداری‌ها و عضویت در پارلمان‌های محلی شدند. ورود دوباره آنان به این نهادها موجب شد که آمارهایی فراموش شده در اختیار آنان قرار گیرد و این مساله حتی هسته مرکزی اتا را هم بشدت با بحران مواجه کرد زیرا نزدیک به 700 عضو اتا که به جرم اقدامات تروریستی در زندان بودند بارها تقاضا کرده بودند که سازمان باید پرده‌ها را کنار بزند و یک‌ماه پیش بود که این درخواست را به صورت کتبی انتشار دادند. در همین زمان معلوم شد که در واقع بخش اعظم اعضای اتا در زندان هستند و بقیه آنها هم دیگر کاری از دستشان برنمی‌آید.

آخرین انتخابات محلی اسپانیا بخصوص جانی دوباره به گروه‌های ناسیونالیست آن کشور بخشید و به این ترتیب بود که ائتلاف ناسیونالیست‌های «بیلدو» که ائتلافی تشکیل شده از احزاب ناسیونالیست و چهره‌های مشهور حزب منحله «باتاسونا» به حساب می‌آید، شکل گرفت و چیزی نگذشت که بیلدو به دومین قدرت جدید در شهرداری‌ها و پارلمان‌های محلی بدل گشت.

چنانچه این گروه‌ها بتوانند به ائتلاف ملی «آمابور» بپیوندند، آن‌گاه چه‌بسا موفق شوند که در انتخابات پارلمانی و سراسری اسپانیا در 20 نوامبر در چارچوب فراکسیونی قدرتمند به مجلس ملی این کشور راه پیدا کنند و اگر بار دیگر سال 2013 در ایالت باسک انتخابات برگزار شود به احتمال قوی همین ائتلاف با حمایت حزب محافظه‌کار ملت به رهبری نخست‌وزیر فعلی باسک یعنی پاتکسی لوپز به اکثریت دست پیدا خواهند کرد. ایالت باسک با 2 میلیون جمعیت این توانایی را دارد که در صورت ائتلاف میان ناسیونالیست‌ها و جدایی‌خواهان حتی در مجلس ملی اسپانیا نیز حایز اکثریت نسبی باشد.

اما اتا در نهایت برای بلندپروازی‌های سیاسی سیاستمداران باسک تبدیل به مانعی جدی شد. این مساله زمانی خود را نشان داد که اخیرا سخنگوی چپ‌های میهن‌پرست برای اولین بار از این گروه تقاضا کرد که دست از خشونت بردارد. این سخنان در جریان یک کنفرانس صلح در شهر سن‌سباستین به آگاهی عموم رسید، کنفرانسی که گروهی از میانه‌روها و از جمله کوفی عنان دبیرکل پیشین سازمان ملل و برتی آرن، نخست‌وزیر سابق ایرلند در آن شرکت داشتند و طی آن از دولت‌های اسپانیا و فرانسه خواسته شد که از طریق مذاکره راه‌حلی برای پیامدهای این مناقشه پیدا کنند.

گروه اتا در بیانیه اخیر خود به نوعی نشان داده است که از پیامدهای این مناقشه چه برداشتی دارد. اتا بیش از هر چیز خواهان تسهیل شرایط زندان برای اعضای زندانی این سازمان، انتقال آنان از زندان‌های دورافتاده اسپانیا به باسک و در نهایت اعلام عفو عمومی است.

در همان حال که زاپاترو و وزیر کشور سابق و کاندیدای فعلی سوسیالیست‌ها یعنی روبالکابا و رقیب محافظه‌کارش یعنی راخوی همچنان بر طبل پیروزی دمکراسی، قانون و منطق می‌کوبند این پرسش مهم مطرح است که حال باید چه کار کرد. قربانیان تروریست‌ها بر این مساله پافشاری دارند که به هیج قیمتی حاضر به بخشش این افراد نیستند. از سوی دیگر احزاب ناسیونالیست و معتدل باسک هم خواهان برخورداری از امکانات دولتی هستند. اتا هم اگرچه دوری از خشونت را وعده داده است، اما این به هیچ عنوان نمی‌تواند به معنی انحلال یا حتی تسلیم سلاح‌ها باشد. جالب آن که حتی در بیانیه اخیر هم این سازمان نه‌تنها برای کشته شدن افراد طرف مقابل اظهار تاسف نکرده است، بلکه تاسف عمیق خود را برای رزمندگانی که به خاطر این سازمان در حملات یا در زندان و تبعید درگذشته‌اند، نثار می‌کند.

با این حال با فرونشستن آتش ترس، این آشتی و حس جبران گذشته‌هاست که به کانون زندگی اجتماعی و خراب ایالت باسک راه خواهد یافت. بازسازی این ایالت هم دامان دولت بعدی اسپانیا را خواهد گرفت، دولتی که به احتمال قوی رهبری آن در کف محافظه‌کاری به نام ماریانو راخوی است. البته راخوی به مراتب محتاطانه‌تر از آنچه انتظار می‌رود در مورد اتا صحبت می‌کند، زیرا می‌داند که این کار می‌تواند پیامدهایی ناخواسته را برای وی داشته باشد.

در مناقشه باسک که نه جنگ داخلی و نه جنگی مذهبی بود، بلکه جنگی شخصی میان فناتیست‌هایی بود که در یک طرف آن نژادپرست‌های ثروتمند و در طرف دیگر پیروان ایدئولوژی ناسیونال سوسیالیست قرار داشتند، در واقع یک برنده و یک بازنده وجود دارد و اگرچه اتا همواره موفقیت خود در ترور کاررو بلانکو نخست‌وزیر فرانکو را جشن می‌گیرد، اما نمی‌تواند ناکامی خود در ترور خوان کارلوس پادشاه و خوزه ماریا آزنار، نخست‌وزیر پیشین اسپانیا را فراموش کند.

این پروژه سیاسی اتاست که ناکام مانده است، زیرا هیچ‌یک از دولت‌های مختلف اسپانیا حاضر نشد که خواست‌های این گروه مبنی بر استقلال و خودمختاری را محقق کند. ترور برای اتا و هوادارانش که زمانی یک‌دهم جمعیت باسک را شامل می‌شد، ابزاری برای دستیابی به اهدافی بود که رسیدن به آن از طریق انتخابات و قانون میسر نبود. اگر بخت با اسپانیایی‌ها و اهالی باسک یار باشد، آن گاه این ابزار برای همیشه به فراموشی سپرده خواهد شد.