دیدار با تاریخ در ساحل جنوب

بد نیست پیش از آن که وارد بناهای تاریخی این بندر شویم، ببینیم از کی و چرا نام عباس به عنوان جزئی جداناشدنی به دنبال این بندر می‌آید. این نام در واقع از نام شاه‌عباس ـ نامدارترین شهریار صفوی ـ‌ گرفته شده است. چراکه در سال 1622 میلادی شاه‌عباس توانست آنجا را که مدت‌ها در اشغال پرتغالی‌ها بود، آزاد کند. به افتخار این پیروزی نام این بندر را که پیش از آن گمبرون بود، به بندرعباس تغییر داد.

در بندرعباس ‌یکی از خیابان‌های اصلی شهر به نام امام خمینی است که همیشه بازار روز بزرگ و پررونقی در آن بر پاست. روبه‌روی این بازار، ساختمان چهارگوش و زیبایی را می‌بینید که شکل گنبد آن بی‌شک با آنچه‌ تاکنون در بناهای تاریخی دیده‌اید بسیار متفاوت است، بنابراین خرید در بازار را به ساعتی دیگر واگذار خواهید کرد و در پی معبد هندوها به آن سوی خیابان می‌روید.

هنری که در ساخت و معماری گنبد این معبد به کار رفته مقرنس نام دارد. (مقرنس‌ها به شکل طبقاتی که روی هم ساخته شده برای آرایش دادن بناها یا برای آن‌که به تدریج از یک شکل هندسی به شکل هندسی دیگری تبدیل شود، به کار می‌روند)، این گنبد روی اتاق چهارگوشی قرار گرفته که اساس ساختمان معبد را تشکیل می‌هد.

تاریخ ساخت معبد هندوها به 1310 هجری قمری بازمی‌گردد. در آن زمان حاکم بندرعباس شخصی به نام محمدحسن‌خان سعدالملک بود که با هندوها مراوده و دادوستد زیادی داشت. در زمان او این معبد از محل جمع‌آوری هدایای هندوها توسط تجار هندی ساخته شد که تا مدت‌های زیادی پس از آن نیز برای نیازهای هندوهای مقیم شهر بندرعباس که تا 46 سال پیش در آنجا سکونت داشتند و به کارهای بازرگانی می‌پرداختند، کاربرد داشته و یکی از نقاط مهم ارتباط فرهنگی و هنری میان ایران و هند به حساب می‌آمد.

اگر پیش از این به هند سفر کرده و معابد هندو را در آن کشور دیده باشید با ورود به درون ساختمان معبد متوجه خواهید شد که معماری آن کاملا متأثر از معماری معابد هند است. ساختمان اتاق معبد و محراب در قسمت شمالی واقع شده و دور اتاق معبد نیز طاقچه و قاب دیده می‌شود. در اطراف معبد ۴ راهرو وجود دارد که در گذشته محل زیارت زائران برهمنی بوده است. داخل راهروها حجره‌های کوچکی هست که برای روحانیان نوآموز مکتب برهمنی در نظر گرفته شده و داخل برخی از اتاق‌ها نقاشی‌های مذهبی دیده می‌شود که یکی از مهم‌ترین آنها نقاشی کریشنا است.

گرچه این معبد یکی از نمونه‌های بارز معماری هندی است، اما آثاری از معماری ایرانی نیز در آن دیده می‌‌‌‌شود و شما می‌توانید این نمود را در گذر از راهرو‌ غربی ببینید. در آنجا راه پله‌های مارپیچی وجود دارد که به سمت بالاست و به بام معبد منتهی می‌شود که به آن ساق معبد می‌‌گویند. این بخش از جرزهای پسرونده، ملهم از معماری ایرانی تشکیل شده‌ که ۴ نورگیر در ۴ طرف این فضای چندضلعی روی جرزها قرار گرفته و گنبد عظیمی ‌با لایه‌های ذوزنقه‌ای و تزئینات آیین هندویی در بالای آن دیده می‌شود. همچنین اطراف و در ۴ طرف گنبد حدود ۷۲ برجک مخصوص هندویی وجود دارد. در وسط گنبد میله بزرگی تعبیه شده است که در حقیقت محور زمین و آسمان را نشان می‌دهد.

یکی از حمام‌های قدیمی ‌ایران در مرکز شهر بندرعباس واقع شده که چندی است به عنوان موزه مردم‌‌شناسی استان هرمزگان در معرض دید عموم قرار گرفته است. این حمام که در اواخر قرن 13 هجری و در دوره قاجار ساخته شده، اسمش را از واقف خود یعنی حاج شیخ احمد گله‌داری گرفته است. ‌حمام گله‌داری از آنجا که در بلوار ساحلی شهر روی بستری رُسی ـ که قابلیت نفوذپذیری آن به دلیل اشباع‌شدن از آب دریا بسیار زیاد است ـ قرار دارد، یکی از حمام‌های شلوغ و پر رفت و آمد در زمان خود بوده است. این حمام نیز مانند بسیاری دیگر از حمام‌های قدیمی ‌ایران دارای فضاهای بینه، سربینه، گرمخانه و خزینه است. دیدن این فضاها برای بسیاری از شما گردشگران عزیز شاید یادآور خاطرات شیرین کودکی باشد، چراکه تا همین چند سال پیش نیز هنوز هم حمام‌های عمومی ‌در تهران و شهرهای دیگر ایران کاربرد داشتند، اما شاید مهم‌ترین تفاوت حمام‌های تاریخی با آنچه ‌ در خاطرات شما نقش بسته است، وجود جایی به نام خزینه باشد. خزینه حوضچه بزرگی بود که آب را گرم نگه می‌داشت و مورد استفاده عموم قرار می‌گرفت.

بنای حمام گله‌داری دارای 5 گنبد بزرگ و کوچک است و در ورودی آن راهرو‌ هشتی کوچکی که دما و رطوبت فضای داخلی را تنظیم می‌کرده، قرار دارد. علاوه بر این، یکی از مهم‌ترین مواردی که در ساخت و معماری حمام‌ها باید در نظر گرفته می‌شد، موضوع تأمین نور حمام‌ها بود و در حمام گله‌داری نیز خواهید دید که در وسط سقف آن روزنه‌هایی به عنوان نورگیر در هر یک از فضاها ساخته شده که عمل نورگیری و تهویه در حمام توسط این روزنه‌ها صورت می‌گرفته؛ به این صورت که با باز و بسته‌کردن آنها، در فصولی از سال دما و رطوبت داخل حمام را تنظیم می‌کردند.‌ اگرچه حمام گله‌داری سال‌هاست که دیگر کاربری اصلی خود را ندارد و «نمی‌توان به این گرمابه شد و شوخ از تن بشست»، اما حتم داریم که با رفتن به آنجا روحتان جلا می‌گیرد.

بندرعباس مساجد زیادی دارد که سال‌های طولانی از عمرشان می‌گذرد. مشهورترین آنها یکی مسجد جامع دلگشا و دیگری مسجد ناصری است.

مسجد جامع دلگشا که قدمت بیشتری دارد، در تقاطع خیابان ساحلی (بلوار طالقانی) و خیابانی که به نام مسجد جامع شهرت دارد، واقع شده است. این مسجد از آثار قرن 12 و 13 هجری قمری به شمار می‌‌‌‌رود و توسط شخصی به نام زین‌العابدین ابوالقاسم ارزی ساخته شده که هنوز هم در میان اهالی بخصوص مسن‌ترها با احترام از او یاد می‌شود. این بنا شامل 2 قسمت قدیمی ‌و الحاقی است. بخش قدیمی‌ آن شبستانی است با 12‌ستون در میانه و ایوان‌های ستونداری در 3 جبهه باختری، جنوبی و خاوری. در بخش الحاقی نیز شبستان دیگری است با ستون‌هایی که ساقه‌های استوانه‌ای و پایه‌های مکعبی دارند.

سرستون‌ها و بخش‌های فوقانی آنها دارای تزئینات گچی است. این تزئینات و نگاره‌هایی که در زیباسازی این مسجد به کار رفته بویژه در بخش قدیمی ‌بسیار دیدنی است. مسجد جامع دلگشا یکی از آثار به ثبت رسیده ملی است.

مسجد ناصری نیز یکی دیگر از دیدنی‌های بندرعباس است که احداث آن به سال 1304 شمسی بازمی‌‌‌‌گردد. نکته قابل توجهی که در ساخت سبک بنای این مسجد وجود دارد، الهام از معماری سنتی جنوب ایران است. سقف‌ها از چوب مخصوصی به نام چندل (صندل) ساخته شده که در آن زمان این چوب سوغات هندوستان بوده و از آن برای ساخت بناهای ارزشمند استفاده می‌کردند. گچبری‌های زینتی در این مسجد بسیار دیدنی و اندکی متفاوت با دیگر مساجد تاریخی بندرعباس است.

سیمین‌دخت گودرزی