تولد فلسفه از دل ادبیات

روی جلد کتاب آویشن قشنگ نیست نوشته حامد اسماعیلیون، این کتاب به عنوان مجموعه داستان معرفی شده است اما با خواندن کتاب می‌توان در این عنوان شک کرد. اگر چه کتاب دارای فصل‌های مجزا و تفکیک‌شده است، اما داستان در حقیقت یک داستان بلند است که پاره‌های مختلف آن دارای وحدت موضوعی است و با کنارهم گذاشتن این بخش‌های در ظاهر مجزا می‌توان آن را کامل کرد.

فصل‌بندی کتاب بر اساس نام شخصیت‌هاست، در هرفصل مونولوگ یا نامه یکی از شخصیت‌ها را می‌خوانیم که هرکدام از این تک‌گویی‌ها، بخش‌هایی از داستان را تکمیل می‌کنند. در حقیقت خواننده با کنار هم گذاشتن روایت‌های پاره‌پاره‌ای که هر شخصیت از زندگی گذشته خود ارائه می‌کند، به درکی از موقعیت داستانی و دغدغه‌های ذهنی شخصیت‌ها دست می‌یابد.

آدم‌هایی که روایت داستان برعهده آنها گذاشته شده است همه در یک ویژگی مشترک‌اند؛ دوران نوجوانی‌شان در یک مکان جغرافیایی و یک زمان بوده است: کوچه‌ای در شهری که هدف بمباران دشمن در زمان جنگ قرار می‌گرفته است. این افراد امروز با آن که از آن دوران فاصله گرفته‌اند هنوز در ناخوداگاهشان بشدت با آن مکان و آن‌زمان گره‌خورده‌اند و حتی اگر بخواهند از این درگیری ذهنی فرار کنند و خلاص شوند، رهایی از آن موقعیت برایشان ممکن نیست. حتی یکی از شخصیت‌ها که سال‌هاست در خارج از کشور زندگی می‌کند در یکی از روایت‌های داستان که به شکل نامه نگاشته شده است این درگیری ذهنی همیشگی را فاش می‌کند. نویسنده نامه در ابتدا سعی دارد مخاطب خود را قانع کند که دیگر همه اتفاقات آن کوچه را از یاد برده است و نامه عاشقانه‌ای که مخاطب، روزی آن را دزدیده است دیگر هیچ ارزشی برای فکرکردن ندارد اما چند سطر بعد بدون این که بخواهد، درگیری ذهنی خود را با همان روزگار و همان عشق نافرجام چنین افشا می‌کند:

مثلا همان شعری که در آن نامه کذایی که ولش نمی‌کنی نوشته بودم. همه‌اش با این مصرع کوتاه پایان می‌گرفت که ای کاش عشق را زبان سخن بود گاهی تعجب می‌کنم که یک ایرانی بعد از شنیدن این شعر لبخندی می‌زند و به همین اکتفا می‌کند که زیبا بود. فقط همین؟ در حالی که هر بار آن را می‌شنوم صورتم از اشک خیس می‌شود.

زیبایی داستان به همین است که با وجود سادگی ظاهری و روایت سرراست و نثر خوش‌خوانش، لایه‌هایی برای بازخوانی و کشف دوباره دارد. شخصیت‌های داستان هرکدام به شکلی دلایل خود را برای رفتارهای واکنشی امروزین خود فاش می‌کنند، آن کسی که دچار بی‌تفاوتی شده است، آن کسی که به زندگی و لذت‌هایش چسبیده است، آن کسی که از همه چیزش گذشته تا همه گذشته‌ها را پشت سر بگذارد و حتی آن کسی که مرده است و دیگر در زندگی شخصیت‌های امروز جایی ندارد، همه به شکلی از گذشته تاثیر گرفته و می‌گیرند.

آویشن قشنگ نیست بدون این که ادعایی درباره داستان‌نویسی جنگ داشته باشد، درباره جنگ است و بخشی از تاثیرات پنهان جنگ را پیش ‌چشم مخاطب می‌کشد. مهم‌ترین اتفاق داستانی کتاب، حادثه‌ای است که سال‌ها قبل روی داده است و اثر پررنگی از درگیری‌های آشکار و خشونت جنگ نیز در کتاب نیست اما داستان به‌شکلی عمیق، تاثیرات جنگ را در زندگی نسل‌هایی که حتی پس از پایان آن پای به عرصه حیات اجتماعی می‌گذارند پیش چشم می‌گذارد.

داستان‌نویسی جنگ در کشور ما بیشتر معطوف رویدادهایی بوده است که در صحنه رویارویی نظامی رخ داده است. در این حوزه آثار قابل توجه و خوبی به دست داستان‌نویسانی که خود جنگ را تجربه کرده‌اند خلق شده است، اما در بازگویی آنچه در صحنه‌های دور از میدان‌های نظامی روی داده است کمتر اثر قابل توجهی خلق شده است. اثری که بدون نشان‌دادن خشونت و خونریزی، تاثیرپذیری عمیق زندگی نسل‌های درگیر این رویداد عظیم را در حیات اجتماعی یک ملت به تصویر بکشد.

آویشن قشنگ نیست شاید از گام‌های قابل اعتنایی است که در این حوزه برداشته شده است. اثری که بدون درگیرشدن در تضادهای ساختگی میان ادبیات جنگ و ضدجنگ، بدون قضاوت و ورود نویسنده در خط‌دهی به‌مخاطب، این سوال را پیش می‌کشد که آیا اگر آدم‌های این داستان در جغرافیا و تاریخی دیگر می‌زیستند، امروزشان متفاوت نبود؟ سوالی که شاید بوی فلسفه بدهد اما از دل ادبیات بیرون آمده است.