سینمای حقیقت معنا و نشانه

سهیل جهان بیگلری، دبیر جشنواره امسال فیلم رویش معتقد است جشنواره امسال نسبت به سال‌های گذشته شروع خوبی داشته و استقبال فیلمسازان بیشتر از سال‌های گذشته بوده است و دوستانی که در سال‌های گذشته حضور داشتند هم همین عقیده را دارند.

در روز نخست، جشنواره با اکران فیلم «زیر نور ماه» به‌کارگردانی رضا میرکریمی پایان یافت.

در دومین روز از برگزاری جشنواره نیز در نشست تخصصی نسبت دین و سینما که با حضور مجتبی راعی، ابراهیم فیاض، حجت‌الاسلام محمودی و حجت‌الاسلام ریاحی تشکیل شد، مجتبی راعی معتقد بود در طول این سال‌ها کسی خط و مشی خاصی برای ساخت سینمای دینی معلوم نکرده است و فیلمسازان نمی‌دانند ورود به چه حوزه‌هایی یعنی به تصویر کشیدن قصه دینی و چه فیلم‌هایی در زمره سینمای دینی قرار نمی‌گیرند.

کارگردان فیلم « عصر روز دهم» می‌گوید: از نگاه من یک خدا وجود دارد که نور و طبیعت را به وجود آورده است و ما با استفاده از آنها فیلم می‌سازیم، اما گویی جریان‌هایی وجود دارد که می‌خواهد بگوید 2 خدا وجود دارد؛ یکی خدای غرب و دیگری خدای شرق، اما تمام این مسائل فقط در عرصه حرف زدن وجود دارد و در عمل کسی به سراغ ما نمی‌آید که کمک کند ما فیلم دینی بسازیم.

حجت‌الاسلام والمسلمین محمودی هم یکی دیگر از صاحب نظرانی است که درباره سینمای دینی حرف‌های زیادی برای گفتن دارد. نام او را، هم در طول برگزاری جشنواره و هم پیش از آن می‌شد در لابه‌لای روزنامه‌ها پیدا کرد. او می‌گوید:

تعارض فیلم با بعضی شاخصه‌های دینی از دیرباز وجود داشته است. گروهی از روحانیون اصلا نزدیک سینما نمی‌شوند و آن را لغزشگاهی می‌دانند که حتی نمی‌‌خواهند در مورد آن نظر دهند. فیلمسازی که می‌خواهد وارد بعد نظری دین شود باید الزاماتی را بپذیرد. نام این جشنواره رویش است و باید به واسطه آن رویشی در عرصه سینمای دینی رخ دهد.

او معتقد است در صدر اسلام پدیده‌ای به نام شعر و ادبیات در حجاز وجود داشت که چند رکن اصلی در آن قابل مشاهده بود. شهوت و زن، خشونت و شمشیر، قومیت، قبیله‌گرایی، جهل و خرافه در این شعرها دیده می‌شد. زمانی که پیامبر اسلام(ص) ظهور کردند تحولی در همه لایه‌های فکری و فرهنگی رخ داد. یکی از این تحولات در مورد شعر بود. در قرآن به صورت مشخص به پیامبر اسلام گفته شده که شایسته نیست ایشان شعر بگویند. مفهوم این آیه به مصداق بیرونی شعر در آن زمان بازمی‌گردد. اما پس از این دوره آنچنان شعر در سایه تعالیم اسلامی رشد پیدا می‌کند که امام علی(ع) شعر می‌گویند و دیوان شعری دارند و امروز وقتی به تاریخ ادبیات اسلامی ایران نگاه می‌کنیم جزو آثار دینی چیزی نمی‌بینیم.

این استاد حوزه و دانشگاه می‌گوید: نگاه‌های موجود به حوزه موسیقی را در خاطر داریم، اما امروز این نگاه عوض شده است. در این شرایط است که سوال می‌شود چرا نمی‌توانیم سینمای دینی داشته باشیم؟ فیلم « مسیر سبز» ، فیلمی دینی در قالب دین مسیح است و ما نیز باید با اتکا به شاخصه‌های دینی خودمان تعریف جدیدی از سینما را به دست آوریم.

وی افزود: دین هم مانند سینما یک رسانه است. چه‌کسی است که متوجه تاثیر سینما روی افراد نشده باشد؟ اگر کسی عقلانی فکر کند می‌تواند در سینما محتوایی را جاری کند. پرسش من این است که آیا نمی‌توانیم سینمای دینی با شاخصه‌هایی که در نظر داریم در جامعه خودمان تعریف کنیم؟

ابراهیم فیاض نیز یکی دیگر از افرادی بود که در نشست‌های تخصصی این جشنواره به بحث درباره سینمای دینی پرداخت.

او معتقد است سینمای دینی ترکیب حقیقت، معنا و نشانه است. او می‌گوید: وقتی صحبت از سینمای دینی می‌شود بحث گسترده‌ای پیش می‌آید، اما من اگر بخواهم سینمای دینی را در یک تعریف خلاصه کنم معتقدم سینمایی است که حقیقت، معنا و نشانه را باهم جمع کرده است.

به گفته فیاض مبنای سینمای دینی ذکر و یادآوری است، پس سینمای دینی نشانه‌ای حاکی از حقیقت است و ایجاد غفلت هم نمی‌کند که البته این مساله خیلی عمومیت دارد. من حتی در برخی موارد درباره برخی فیلمفارسی‌ها هم نمی‌توانم بگویم ایجاد غفلت می‌کند و شاید به نوعی بتوان گفت که بعضی از این آثار نیز به نوعی فیلم دینی محسوب می‌شوند.

به اعتقاد این کارشناس، سینمای دینی سینمایی است که نظام نشانه شناختی اش حاکی از حقیقت باشد. مهم این نیست که سینما چه نوع نظام نشانه شناختی را نشان دهد مهم این است که حاکی از حقیقت باشد. سینما می‌تواند ذکر باشد.

به نظر می‌رسد بحث برای تعریف سینمای دینی تا امروز یکی از پرچالش‌ترین موضوعات جشنواره فیلم رویش بوده است و نشست‌های تخصصی نیز بیشتر با چنین سمت و سویی پیش می‌رود علاوه بر آن اختلاف نظر‌ها نیز بر سر این مبحث بشدت میان فیلمسازان ریشه دوانده است، باید دید که آیا در این دوره از جشنواره می‌توان تعریف مناسبی از سینمای دینی ارائه داد یا خیر.

از نکات قابل توجه برگزاری جشنواره فیلم رویش، استقبال خوب فیلمسازان خارجی از فیلم‌های حاضر در جشنواره و حضور در جلسات پرسش و پاسخ و نشست‌های تخصصی است و البته نگاه آنها به سینمای دینی و سینمای ایران، چرا که اکثر آنها به‌رغم تبلیغات منفی سایر کشورها نسبت به سینمای ایران با دیدن آثار فیلمسازان جوان و وجود چنین جشنواره‌ای دیدشان نسبت به سینمای ایران تغییرکرده است.

یکی از محاسن برگزاری جشنواره فیلم رویش در مشهد را می‌توان حضور علاقه‌مندان به فیلم‌های کوتاه دانست، چرا که استقبال آنها از نمایش فیلم‌ها و جلسات پرسش و پاسخ مثال‌زدنی است. با این‌که فیلم‌های جشنواره فقط در یک سینما اکران می‌شود، اما در ساعات نمایش فیلم سالن سینما آفریقا مملو از علاقه‌مندان فیلم کوتاه است و می توان تا حد زیادی از طریق چنین فرهنگ سازی‌های نسبت به سینما و مرکززدایی سینما را به امر فراگیرتری تبدیل کرد.

جشنواره فیلم رویش با تمام بستر‌های موجود می‌تواند بسیاری از سوالاتی را که در ذهن فیلمسازان درباره سینمای دینی وجود دارد، ‌ پاسخ دهد، چرا که با توجه به استقبال عمومی از این‌گونه سینمایی می‌توان امیدوار بود در سال‌های آینده مسیر روشن‌تری برای پاسخگویی به مسائل سینمای دینی از طریق برگزاری این جشنواره داشته باشیم.