شوشتر، شهری به قدمت تاریخ

بنا به گفته تاریخ‌نویسان از جمله حمزه اصفهانی، شوشتر به معنی خوب‌تر است و چون شهر شوش رو به ویرانی می‌رفت، در 6 فرسنگی آن شهری بنا شد که خوش‌ آب‌ و هواتر و حاصلخیزتر از شوش بود و آن را شوشتر یعنی از شوش بهتر نامیدند.

پروفسور گیرشمن، باستان‌شناس نامدار فرانسوی، غار پبده در شمال شرقی شهر شوشتر را قدیمی‌ترین سکونتگاه انسانی در ایران می‌داند و قدمت سکونت در شوشتر را 10 هزار سال تخمین می‌زند.‌ شوشتر از 2 محله بزرگ موسوم به حیدرخانه و نعمت‌خانه تشکیل شده بود که حیدرخانه مشتمل بر 4 محله بزرگ و نعمت‌خانه 8 محله داشته است؛ در آن روزها هر محله را خانی اداره می‌کرده است.

این شهر معماری و بافت سنتی خاص خود را دارد. از مهم‌ترین دیدنی‌های این شهر مجموعه آبشارها و راه‌های آبی زیرزمینی شوشتر است. بعلاوه در این شهر تعداد زیادی آرامگاه متبرکه و امامزاده وجود دارد که به همین علت شوشتر در بین اهالی منطقه با نام شهر چهل‌پیر نیز شناخته می‌شود. اینها از دلایل گردشگرپذیری این شهر است.

شوشتر موقعیت ویژه‌ای هم در جلگه خوزستان دارد و مرکز رودخانه‌های بزرگی چون کارون و دز است. آب رودخانه پیش از ورود به شهر به 2 شاخه تقسیم می‌شود: شاخه «گرگر» کارون که از داخل شهر عبور می‌کند، آبشارهای زیبایی را تشکیل می‌دهد و بسیاری از تأسیسات آبرسانی قدیم همچون آسیاب‌ها، کانال‌های پل، سدبندها، بندها و آبشارها به همین دلیل ساخته شده بودند که از عجایب روزگار به شمار می‌روند و بتازگی نیز به عنوان دهمین اثر ایران به ثبت جهانی رسیده‌اند؛ شاخه دیگر «چهاردانگه» است که از غرب به سوی جنوب شوشتر جریان دارد، این دو شاخه در محلی به نام «بند قیر» مجددا به هم پیوند می‌خورد.

نکته جالبی که شاید دانستن آن خالی از لطف نباشد روایتی است که می‌گوید شاپور، پادشاه ساسانی پس از شکست دادن رومیان، اسرای رومی‌ را به شوشتر آورده و ساخت این سدها و سازه‌های آبی در شوشتر به دست آنها انجام شده است.

آسیاب‌ها و آبشارهای شوشتر در دل بافت تاریخی شهر قرار دارد و این شاید بزرگ‌ترین مزیت آن برای گردشگران محسوب شود. از سوی دیگر سازندگان این مجموعه، بسیار هوشمندانه این مکان را برای ساختن سازه‌های آبی برگزیده‌اند، زیرا این موقعیت مکانی سبب شده است در ایام کم‌آبی، آب مورد نیاز ساکنان شهر از این طریق تامین شود.

این مجموعه ارزشمند تاریخی، چندی پیش از سوی سازمان جهانی یونسکو به عنوان میراث جهانی معرفی شد که نشان از اهمیت بالای آن دارد.

این محوطه مجموعه‌ای از سدها، تونل‌ها، کانال‌های فرعی و آسیاب‌های آبی است که به صورت یک مجموعه صنعتی‌‌ ـ‌ اقتصادی مورد استفاده بوده است.

این مجموعه از یادگارهای ارزشمند دوران ساسانیان محسوب می‌شود و امروزه پس از نزدیک به 1500 سال همچنان استوار و پابرجاست و بر دانش سازندگان آن گواهی می‌دهد. اساس کار مجموعه به این صورت است که «سد گرگر» مسیر رودخانه را مسدود کرده و سطح آب را برای آبگیری 3 تونل حفر شده در تخته سنگ بالا می‌آورد. تونل‌های سه‌گانه، آب را هدایت می‌کنند و آن را در کانال‌های متعددی تقسیم می‌کنند که پس از گرداندن چرخ آسیاب‌ها، آب به صورت آبشارهایی به محوطه‌ای حوضچه مانند سرازیر می‌شود. ‌این ویژگی بسیار زیبا و دیدنی یعنی سقوط آب به صورت آبشارهای مصنوعی، منظره‌ای چشمنواز و دل‌انگیز را در مقابل دیدگان هر گردشگری به وجود می‌آورد. ‌32 باب آسیاب آبی در محلی که با نام سیکا شناخته می‌شود وجود دارد و آب تونل‌هایی که آسیاب‌ها را می‌چرخاندند امروزه پس از حذف آسیاب‌ها به صورت آبشارهای بسیار زیبایی، دوباره به رودخانه می‌ریزند.

هیچ مکانی را در جهان نمی‌توان پیدا کرد که همچون محوطه آبشارهای شوشتر این ویژگی‌های مختلف را یکجا در خود جمع کرده باشد پس در سفرهای پاییزی، فرصتی را هم به شوشتر اختصاص دهید.

امامزاده عبدالله در خیابان کشتارگاه، کوچه شهید فهمیده واقع شده است.

بقعه امامزاده عبدالله یکی از زیباترین بناهای شوشتر با نقش‌های ویژه و پلکان‌ها و نوشته‌هایی بر قطعات سنگ، کاشی‌ها، لچک‌ها و ستون‌های بسیار بر بالای تپه‌‌ای مشرف بر شهر واقع شده است.

امامزاده عبدالله اولین فرزند حسن‌بن حسین‌الاصغر، از بزرگان سادات علوی و در فضل و طهارت و تقوی شبیه جد بزرگوارش امام سجاد(ع) بود؛ لذا لقب نیکویش بنا به قول نسب‌شناسان همانند لقب آن حضرت زین‌العابدین بود.

مساحت کلی بقعه در حدود 700 مترمربع بوده و از سنگ ساخته شده است. بنای امامزاده مشتمل بر صحن، ایوان ورودی، رواق‌ها، حرم، گنبد و مناره‌هاست. ‌امامزاده عبدالله در اواخر عمرش از مدینه به اهواز هجرت کرد و در شهر شوشتر اقامت گزید. این بزرگوار به امر متوکل عباسی در سال 246 هجری به دست والی شوشتر به شهادت رسید و در همانجا مدفون شد.

گنبد مخصوص امامزاده عبدالله به سبک گنبد دانیال نبی در شوش و گنبد اکثر بقعه‌های استان خوزستان و بوشهر ساخته شده است.

بر سر در ورودی ضریح کتیبه‌ای به خط کوفی وجود دارد که تاریخ آن سال 629 هـ . ق است.

در بدو ورود به این امامزاده تعداد زیادی کتیبه در طرفین ورودی اصلی قرار دارد که بیشتر آنها مربوط به دوره‌های صفویه و قاجار است و همانند موزه‌ای ارزشمند از کتیبه‌هایی با چند قرن قدمت می‌باشد.

یکی از زیباترین کتیبه‌های استان خوزستان در این محل قرار دارد که آوازه گچبری هنرمندانه و تزئینات استثنایی آن گردشگران و پژوهشگران داخلی و خارجی بسیاری را برای دیدن آن به شوشتر جذب کرده و می‌کند. مادام دیولافوا جهانگرد فرانسوی و دونالد ویلبر پژوهشگر آمریکایی از این جمله محسوب می‌شوند.

از جمله عبادتگاه‌های مهم و مورد توجه در شوشتر قدمگاه خضر نبی یا خواجه خضر زنده است. این بنا در ورودی شهر شوشتر از سمت مسجد سلیمان روبه‌روی شبکه دامپزشکی واقع شده است. در بدو ورود با حیاطی بزرگ به مساحت تقریبی 800 متر روبه‌رو می‌شویم که در سالیان گذشته با سنگ قبور مفروش بوده لیکن در حال حاضر تمامی ‌آنها تسطیح و اثری از قبرها در آن دیده نمی‌شود. در ضلع شمال غربی حیاط، بقعه‌ای قرار داشته که به خاطر خطر ریزش، توسط اداره اوقاف تخریب و اثری از آن باقی نیست. این بقعه با سردری از سنگ‌سرخ و طاقی جناغی بر فراز آن مزین به بیت شعری بود به خط ثلث با این مضمون:

جهان یادگار است و ما رفتنی

به گیتی نماند بجز مردمی

این بنا دارای چاه و قنات‌هایی هم بوده که بر اثر ایجاد جاده مسدود شده‌اند.

یکی از دیدنی‌های مذهبی این شهر، مسجد جامع شوشتر است که از کتیبه‌های آن چنین استنباط می‌شود که خلفای عباسی در زمان امام حسن عسکری(ع) به ساخت آن اقدام کرده، اما در طول تاریخ چندین بار تعمیر و مرمت شده که آخرین آن در سال 1171 خورشیدی بود.

منار مسجد جامع شوشتر در سال 822 هجری ساخته شد و بلندی آن تا سال 1331 خورشیدی حدود 26 متر بود و اکنون حدود 16 متر است.

این مسجد دارای ۵۴ ستون و گچبری‌ها و تزئینات بسیار زیبایی است که همین تزئینات همواره گردشگران و پژوهشگران بسیاری را از نقاط مختلف دنیا به خود جذب کرده است.

خانه مرعشی یکی از خانه‌های زیبا و قدیمی‌ شوشتر است که در محله (درعباس) واقع در بافت کهن این شهر قرار دارد. این خانه در حریم مجموعه آبشارهای شوشتر و مشرف به آن و تقریبا در 200‌متری بقعه عباس قرار گرفته است. یکی از راه‌های دسترسی به این خانه از طریق پله‌های ضلع غربی مجموعه آبشارهای شوشتر است. این بنا متعلق به دوره قاجار است که توسط شخصی بنام سید محمدحسن مرعشی ساخته شده است.

در کنار رود شطیط، بر بالای تپه کوتاهی مشرف به بند، میزان بقایای یک برج هشت ضلعی به ارتفاع حدود 4 متر وجود دارد که روایت شده است این برج محل دیده‌بانی ماموران شاپور ساسانی بر نحوه کار کارگران بوده است.

بقعه سیدمحمد گیاهخوار در شمال شرقی شوشتر در کنار رودخانه کارون واقع است. این بنا متعلق به دوره صفویه یعنی بالغ بر 250 سال پیش است.

بقعه برائبن مالک در شمال شهر و مقابل ویرانه‌های قلعه سلاسل واقع است. این بقعه قدیمی‌ترین مقبره اسلامی ‌در شوشتر و شاید در ایران باشد. روایت شده است که وی صحابه پیامبر اسلام(ص) بوده و هنگام فتح شوشتر در سال 17 یا 18 هجری قمری کشته شده است.

بزرگ‌ترین و سالم‌ترین کاروانسرای قدیمی ‌شوشتر به نام کاروانسرای افضل در خیابان طالقانی کوچه سنگفرش واقع است.

این بنا با چشم‌اندازی زیبا به رود شطیط و پل قدیمی‌ شادروان دارای هشتی مزین به آجرکاری با ستون‌های تزئینی است.

بند خاک یک بنا از مجموعه بناهای آبی و تاریخی شوشتر است که وظیفه مهار طغیان نهر داریون و هدایت بخشی از آب آن نهر را برعهده داشته است. این بند در میان انبوهی از باغ‌های میوه قرار دارد. بندخاک سطح آب را چندین متر بالا آورده و از طریق کانال‌های متعدد، باغ‌های اطراف را آبیاری می‌کرد. به خاطر وجود 2 ستون خاکی بزرگ در اطراف بند، به نام بند خاک شناخته می‌شود.

پیشینه ساخت بند خاک مانند دیگر سازه‌های آبی تاریخی شوشتر بوده که قدمت آن را تا حدود دوره ساسانی تخمین زده‌اند.

پل بند لشگر از آثار دوره ساسانی است. این پل در نزدیکی بقعه امامزاده عبدالله قرار دارد و شما می‌توانید پس از زیارت امامزاده و بازدید از آثار تاریخی و کتیبه‌های آن به دیدن این پل قدیمی ‌بروید. گفتنی است که پل لشگر به همراه بقعه امامزاده عبدالله یکی از زیباترین چشم‌انداز‌های شهر را برای گردشگران تشکیل می‌دهند.‌ هم‌اکنون از این پل 12 دهانه به طول 183 متر باقی مانده که دارای نقش حیاتی در ارتباط بین شوشتر با آبادی‌های جنوب است.‌ در ضلع جنوبی پل بند بقایای 3 آسیاب سنگی وجود دارد که آرد مورد نیاز ساکنان محلات مجاور را تأمین می‌کردند.

‌ از دیگر سازه‌های آبی پر‌شمار شهر شوشتر می‌توان به نهر داریون، پل بند میزان، پل بند شادروان، بندماهی‌بازان و آسیاب‌های باستانی سیکا اشاره کرد.

در میان آواز و گوشه‌های ردیف دستگاهی ایران، بسیاری از گوشه‌ها، اصالتی کهن و دیرینه دارند که ساختار آنها تا به امروز حفظ شده و شامل ملودی‌هایی قدیمی ‌از شهرها و اقوام محلی ایرانی هستند. یکی از این گوشه‌ها، آواز شوشتری است.‌ شوشتری گوشه‌ای از دستگاه همایون و دستگاه همایون، بسیار زیبا و دلنشین است.

صنعت حریربافی در گذشته در شهر شوشتر رونق بسیار داشت و پارچه دیبای شوشتر شهرت فراوانی دارد. هنر بافت ملحفه، جاجیم و لنگ نیز از زمان‌های کهن در این شهر وجود دارد.

خرما، حلوا شکری، حلوای کنجد، مربای هویج، حلوای زردک و ارده شیره خرما (به زبان محلی سیلون) از دیگر سوغات این شهر محسوب می‌شود.‌ احرامی، نوعی زیرانداز است و در استان خوزستان روی دارهای سنتی تولید می‌شود. مواد اولیه آن را نخ پنبه و پشم تشکیل می‌دهد و شوشتر یکی از مهم‌ترین مراکز تولید آن است. از دیگر سوغاتی‌های این شهر باید به گیوه اشاره کرد. گیوه پاپوشی بسیار سبک و راحت است که تولید آن در شهرهای دزفول، بهبهان و شوشتر رواج دارد.

مواد اولیه این هنر پوست گاو، پنبه، نخ تابیده، پارچه نازک نخی، کتیرا، پوست دباغی شده، موی بز و چسب (سریشم) است که با ابزاری چون سندان چوبی، مشته، درفش، دواگیر، چاقو و... تولید می‌شود.

احسان محمدحسینی