سینمایی‌ها به گیشه تئاتر رونق می‌دهند

آقای پوراحمد! اول نمایش خرده خانوم، صحنه ترور ناصرالدین شاه درحرم عبدالعظیم از سریال «سلطان صاحبقران» (1354) به کارگردانی زنده‌یاد علی حاتمی نمایش داده می‌شود. آیا این کار ادای دین است به علی حاتمی که از سنت‌های نمایشی در سینما بهره می‌گرفت؟

بله. نمایش چند دقیقه از سلطان صاحبقران ادای دین به علی حاتمی است که با همین فیلم، نسل ما را شیفته آشنایی بیشتر با دوران قاجار کرد. در عین حال من فیلم‌های «حسن کچل» و «باباشمل» علی حاتمی را دوست داشتم که ریتمیک و موزیکال بودند.

در اجرای نمایش خرده خانوم بسیار تحت‌تاثیر فیلم‌های حاتمی بودم. در واقع با این کار سعی کردم شاگردی حاتمی را بکنم.

من اصلا با این تعبیر که این نمایش یک نمایش کمدی است موافق نیستم. حتی با اصرار مدیر روابط عمومی‌مان که اصرار داشت در تبلیغات تئاتر بنویسیم «کمدی خرده خانوم»، مخالف بودم. خرده خانوم البته کمدی هم هست.

بله. البته رگه‌هایی از طنز و کمدی در نمایش به چشم می‌خورد، اما نمی‌توان گفت که خرده خانوم یک کمدی صرف است. اصغر عبداللهی خرده خانوم را در قالب سیاه‌بازی نوشته است، منتهی یک سیاه‌بازی متفاوت. سیاه نمایش مرد نیست، زن است. یک دده که از اندرون رانده شده یا حاجی سیاه بازی اینجا یک سرتیپ مغضوب شده خانه‌نشین شده است و یا جوان عاشق پیشه اینجا یک منورالفکر مشروطه‌خواه است و... که ما در اجرا این قالب را بیشتر شکستیم. به هر حال این جور ساختارشکنی‌ها در نمایش زیاد به چشم می‌خورد.

خب من هرگز فکر نمی‌کنم کاری ترجمه‌ای را روی صحنه ببرم. این سلیقه و نظر من است. من نمایش ایرانی، فضای ایرانی و موسیقی ایرانی را ترجیح می‌دهم. از نظر من یک نمایشنامه به زبان مادری و از نویسنده‌ای ایرانی بهتر از نمایشنامه ترجمه شده است، ولی خیلی‌ها هم هستند که کارهای غیرایرانی را ترجیح می‌دهند یا شیفته متن خاصی هستند. من نمی‌خواهم و به خودم اجازه نمی‌دهم برای دیگران و برای تئاتر تعیین تکلیف کنم. این حداقل آزادی است که هر کس کاری را بکند که ترجیح می‌دهد و دوست دارد.

فکر می‌کنم تا حدود زیادی این دریافت حاصل شده باشد. کما این که در نمایش اشاراتی به مسائل روز هم می‌شود و به‌هر حال درک این نمایش برای مردم ملموس و قابل قبول بوده است. یعنی با آن ارتباط برقرار کرده‌اند، ولی میزان ارتباط برقرار کردن با این نمایش بیشتر مربوط به این می‌شود که مخاطب چقدر تاریخ قاجار را بداند. ما در حین تمرین‌ها، قسمت‌هایی از متن اصلی را حذف کردیم به این خاطر که فکر می‌کردیم مردم هیچ پیش‌زمینه یا ذهنیتی نسبت به‌آن ندارند و این عدم شناخت باعث می‌شود قسمت‌هایی از نمایش برای آنها مبهم بماند. مثلا در صحنه‌ای از نمایش، سرتیپ می‌گوید: «اگه خیلی عزت سرمون بذارن، می‌شیم مایه هر و کر آقایون. یا یکی از نفرات اسماعیل بزاز برای مضحکه و تقلید.» خب ما اسماعیل بزاز را حذف کردیم چون خیلی‌ها نمی‌دانند که اسماعیل بزاز و کریم شیره‌ای دوتا از معروف ترین کمدین‌های دربار بوده‌اند. مسلما وقتی مردم ندانند که در آن دوره، فلان شخصیت کیست و چه کار می‌کرده ارتباط برقرار نمی‌کنند.

چرا نمی‌شود. همیشه می‌شود همه جور کار کرد، اما مهم این است که هر کاری به روز باشد. مهم این است که کار دست کاردان باشد و کاردان هم کسی است که زمانه خودش را بشناسد، بداند در هر مقطعی مردم به چه نیازمندند و به چه چیز بیشتر تمایل دارند و جذب آن می‌شوند.

فعلا تصمیمی ندارم، اما این نوع کار همیشه مورد علاقه‌ام بوده و آن را دوست داشته‌ام.

آقای بیضایی اساسا یک استثناست. ایشان اول تئاتری بوده است، نطفه‌اش را در تئاتر بسته‌اند و از تئاتر به سینما آمده است. او استاد تئاتر است و البته استاد سینما، مونتاژ، اسطوره‌شناسی و نمایشنامه‌نویسی هم هست. نمایشنامه‌هایی که او نوشته است هر کدام یک گنجینه ادبی ارزشمند هستند.

کمک سینمایی‌ها از بابت گیشه و رونق دادن به تئاتر حتما موثر است. وقتی یک سوپراستار به تئاتر می‌آید به‌فروش تئاتر کمک می‌کند و بچه‌های تئاتر شاید بیشتر از آن دستمزدهای ناچیز و ناعادلانه پول بگیرند. شاید. نمی‌دانم، اما به طور کلی تئاتر مادر سینماست و به مراتب دارای پیشینه طولانی‌تری در مقایسه با سینماست. تئاتر قرن‌ها قدمت دارد، ولی سینما فقط صد و چند ساله است.

به هیچ وجه. من همیشه دل شیر دارم و کله‌خر و کاری را که دوست دارم و فکر می‌کنم درست است، انجام داده‌ام. البته می‌دانستم طبعا نسل امروز این گونه فضاها و دیالوگ‌ها را کمتر می‌شناسد.

چرا سخت بود، ولی سعی کردم واقعیت تئاتر را درک کنم و بپذیرم. کارگردان تئاتر در مرحله تمرین، کارگردان است. در مرحله اجرا، کارگردان هم یک تماشاگر است. من هرشب ته سالن می‌نشینم و با قلم و کاغذ نکاتی را یادداشت می‌کنم که به بازیگران و دیگر عوامل تذکر بدهم. البته یک شب که ته سالن جا نبود مجبور شدم بیایم ردیف اول بنشینم. خانم آدینه گفت وقتی تو را روبه‌روی خودمان می‌بینیم حس بهتری داریم. از آن شب سعی می‌کنم ردیف اول بنشینم. به‌هرحال زمان اجرا بازیگر حاکم مطلق است. البته کار سایر عوامل فنی هم مهم است، اما بازیگر است که صحنه را اداره می‌کند. خوب یا بد. به حس و حال بازیگر برمی‌گردد و توانایی، حافظه‌اش، روحیه‌اش و... در سینما این طور نیست. وقتی فیلم آماده شد، یک کپی صفر لابراتوار می‌گیریم و آن‌را چک و کنترل می‌کنیم. هزار جور اشکال ممکن است در صدا و تصویر باشد. این اشکالات را برطرف می‌کنیم و بعد کپی بی‌عیب و نقص را در معرض دید تماشاگر می‌گذاریم. در تئاتر این جوری است که تو هر شب کپی صفر را بدون این که فرصت و امکان کنترل داشته باشی می‌گذاری در معرض دید عموم.

خب ویژگی تئاتر همین است. نمی‌شود گفت اذیت. به‌نظرم تجربه جدیدی بود.

مسلما تجربه طولانی و سابقه زیاد خانم آدینه در تئاتر کمک زیادی در پیشبرد نمایش داشته است. بخصوص این که نقش اول هم هست؛ نقش اصلی. یعنی بار عمده کار روی دوش خانم آدینه است. اگر نمایش 100 دقیقه باشد 90دقیقه‌اش خانم آدینه روی صحنه است.

البته زمانی که منوچهر با ارحام صدر همکاری می‌کرد من دوره سربازی را می‌گذراندم. این مال قبل‌تر است که منوچهر با آقای فرهمند که او هم استاد واقعی بود کار می‌کرد.

طبعا تلویزیون. چون تئاتر که مخاطبانش خیلی محدود هستند. سینما هم که اساسا بگیر نگیر دارد، اما تلویزیون به‌هرحال توی هر خانه‌ای هست و شما اگر بتوانی مردم را جلب کنی، واقعا خیلی هنر کرده‌ای.

بعید می‌دانم که دوباره سمت تئاتر بیایم. کار من سینماست.

تا الان بد نبوده و در مجموع همان طور بوده که پیش‌بینی می‌شد.