نوشیجان؛ شهری با 2800 سال قدمت

در60 کیلومتری جنوب همدان و 20 کیلومتری شمال غرب ملایر، در دشتی زیبا مشهور به دشت‌جوکار، بر فراز تپه‌ای بلند، محوطه‌ای باستانی وجود دارد که به آن نوشیجان می‌گویند. در محوطه باستانی نوشیجان بقایای شهری دیده می‌شود که 3 دوره مهم تاریخی را در خود جای داده و به عنوان نخستین نمونه از معماری ایرانی، بسیار ارزشمند و قابل توجه است. فضاهای مستطیل شکل و دیوارهای خشتی که به زیبایی طراحی و چیده شده‌اند، توجه صاحبان ذوق و علاقه‌مندان به آثار معماری و بقایای باستانی را بخوبی جلب می‌کند.

به نظر می‌رسد این منطقه برای اولین بار در عصر‌آهن و از سوی اقوام متمدن ماد (قرن هشتم پیش از میلاد) مورد استفاده و ساخت و ساز قرار گرفته است. پس از آنان هخامنشیان، سپس اشکانیان آثاری از خود در آنجا باقی گذاشته‌اند.

باستان‌شناسان تشخیص داده‌اند که ارگ نوشیجان در آغاز نیایشگاه مادها بوده است. این معبد به صورت اتاقی مستطیل شکل است و در بدنه دیوارهای آن، طاقچه‌هایی برای شمعدان و گذاشتن نذورات وجود دارد. این فضای مستطیل‌شکل دارای 12 ستون چوبی در 3 ردیف چهارتایی بوده که ستون‌ها به دلیل گذر زمان پوسیده و از بین رفته‌اند. نوشیجان در سال‌های 1346 تا 1356 طی 6 فصل، توسط موسسه ایران‌شناسی بریتانیا به سرپرستی «دیویداستروناخ» باستان‌شناسی و کاوش شد. این سازه که در نوع خود منحصر به‌فرد است، به اعتقاد کارشناسان، یکی از اعجاب‌های باستان‌شناسی به شمار می‌رود؛ چراکه مانند بسیاری از آثار و ابنیه مکشوف، یک بنای تخریب‌شده نیست، بلکه هنگامی‌که استروناخ آن را حفاری کرد، کاملا سالم از زیر خاک بیرون آمد.

باستان‌شناسان دریافتند که سازندگان این بنا در یک برهه زمانی خاص و بنا به‌دلایلی ناشناخته، اتاق‌ها را با چیدن حدود 4 میلیون خشت پر کردند، سپس روی بنا را با خاک پوشانده‌اند. به همین علت پس از 2800 سال بی‌آن‌که آسیبی ببیند، استوار بر جای خود مانده است. دلیل این اقدام مادها بدرستی مشخص نیست، اما برخی حدس زده‌اند آنها از ترس حمله هخامنشیان و تخریب احتمالی این بنا که برایشان بسیار مقدس بوده، این‌گونه از آن محافظت کرده‌اند.

آنها علاوه بر معبد، تعدادی انبار، اتاق، یک دژ و یک تالار ستون‌دار (که استروناخ آن را آپادانا نامیده و دیوارهای آن دارای تزئینات چند لایه زیبایی است) نیز در نوشیجان ساخته بودند که همگی آنها توسط باستان‌شناسان از خاک بیرون کشیده شدند. در بخش شمالی تالار آپادانا و در امتداد شرق و غرب آن، حفره‌ای سردابی‌شکل کنده شده که در عمق 3 متری به صخره‌ای منتهی می‌شود. ارتفاع این حفره یا تونل پله‌دار 170 و در پهنا 180 سانتی‌متر است. این تونل از سطح طبیعی تپه به طرف غرب به صورت شیبدار و در طول 20 متر حفر شده است.

با توجه به مکان حفر این تونل که درست در وسط تالار است، نمی‌توان پذیرفت که از ابتدا این تونل جزئی از تالار بوده است و باید اواخر دوران سکونت در این بنا با اهداف امنیتی آن را کنده باشند. علاوه بر این، مادها در این مکان ارزشمند به ساخت یک نیایشگاه بسنده نکرده‌اند، بلکه معبد دیگری نیز در آنجا شناسایی شده که به نیایشگاه چلیپا شهرت یافته و به اعتقاد کارشناسان معماری، زیباترین بخش نوشیجان به حساب می‌آید و اصطلاحا با پلان نیم چلیپا ساخته شده است. این معبد دوم با کمی‌فاصله در سمت شرق آپادانا و در مرکز مجموعه قرار دارد.

طبق آنچه باستان‌شناس بریتانیایی نوشیجان گفته، دژ نوشیجان یکی از قلعه‌های تدافعی حکومت مرکزی ماد بوده که برای دفاع از مرزهای غربی در مقابل هجوم اقوام قدرتمند بین‌النهرین از جمله حکومت آشور ساخته شده است.

وجود 2 آتشکده در این مکان مؤید این مطلب است که علاوه بر اهداف نظامی، آیین‌های مذهبی و نیایش نیز در این مکان اجرا می‌شد. چیزی که بر اهمیت این بنا می‌‌افزاید معماری آن است، چراکه معماری خاص دوره ماد و قبل از هخامنشیان را برای ما روشن می‌سازد.

همچنین در بدنه‌های معبد، طاقچه‌هایی تعبیه شده که به پنجره کور موسوم است و شکل تکامل یافته آن با نام مقرنس در بناهای دوره اسلامی‌ به وضوح دیده می‌شود. در غرب نیایشگاه، سکویی قرار دارد که مجمر یا آتشدان خشتی همراه با خاکستر در آن وجود داشته، اما اینک این آتشدان در جای خودش قرار ندارد. در این محوطه باستانی 4 اتاق با عرض‌کم و طول زیاد ساخته شده که هنگام کشف تپه نوشیجان این اتاق‌ها مملو از آجرهایی بوده است که به نظر می‌رسد در دوره‌های متأخر قصد داشته‌اند با استفاده از آنها این مجموعه را از گزند دشمنان حفظ کنند. سال 1346 یعنی همان زمان که تازه‌ کار حفاری این منطقه آغاز شده بود، خشت‌های یافت شده در انبار از درون ساختمان توسط دیوید استروناخ خارج شده‌اند.

دورتادور محوطه نوشیجان، بقایای حصار خشتی بلندی به ارتفاع 8 متر با چینه‌ها و شیارهای حساب شده‌ای دیده می‌شود، که تیراندازان پشت آنها جای می‌گرفته و از شهر و ساکنان آن پاسداری می‌کرده‌اند. بخشی از این حصار هنوز پا‌برجا مانده است.

نوشیجان سال ۱۳۴۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.