کار فرهنگی مثل کاشتن درخت گردوست

معتقد است که به جای فعالیت‌های زودبازده فرهنگی که می‌توان از آن به عنوان فرهنگ جالیزی یاد کرد، باید فعالیت‌های درازمدت مانند کاشت درخت گردویی داشت که سال‌ها بعد از آن نتیجه گرفت.

متولد سال 1342 است و دارای دکتری علوم سیاسی از دانشگاه لیون فرانسه و فوق‌لیسانس معارف اسلامی و علوم سیاسی از دانشگاه امام صادق(ع) است. خودش می‌گوید از سال 1388 که ریاست موسسه فرهنگی سازمان اکو را به عهده گرفته، تمامی ذهنیت‌های سیاسی‌اش را برای به‌ثمر رساندن اهداف این موسسه فرهنگی تعطیل کرده است تا این نهال ریشه‌دار شود.

سال‌ها رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در فرانسه بوده و علاوه بر تدریس در حوزه علوم انسانی، مدیریت چند نشریه را نیز در کارنامه خود دارد. سیاستگذاری فرهنگی در فرانسه آخرین کتاب تالیفی او بوده که معتقد است نگاهی متفاوت به مقوله فرهنگ در کشوری با تمامی ویژگی‌های فرهنگی مانند فرانسه داشته است. این گفت‌وگو در روزهایی با وی صورت گرفت که او و همکارانش مقدمات برگزاری هفته فرهنگی اکو در ایران را فراهم می‌کردند. این هفته فرهنگی از شنبه گذشته با نمایش دستاورد‌های صنایع دستی کشورهای عضو اکو در بجنورد آغاز به کار کرده است و تا پایان این هفته ادامه می‌یابد.

برای شروع شاید بسیاری از ایرانیان از وجود موسسه‌ای به نام اکو باخبر نباشند. دقیقا وظیفه موسسه‌ای فرهنگی به نام اکو در ایران و کشورهای دیگر منطقه چیست؟

ببینید، شاید برای روشن‌تر شدن این بحث باید به نکته‌ای اشاره کنم. سال‌هایی که در فرانسه بودم، از نزدیک شاهد تحولات جدی در اتحادیه اروپا بودم. از طرفی سال‌هاست که تئوری جهانی شدن در غرب مطرح است؛ وقتی که به آن دقت می‌کنیم، به نظر می‌رسد که بستر آن را هم فراهم کرده‌اند. به هر حال، اینترنت و ماهواره‌ها ابزارهای این بحث هستند. در یک مقطع تاریخی، اروپایی‌ها موفق به برچیدن مرزهای خود شدند و در نهایت تردیدها، یکباره پول کشورهای اروپایی یکسان شد، اما اکنون که سال‌ها از آن می‌گذرد و به آن نگاه می‌کنیم، می‌بینیم برچیدن مرزها و یکسانی پول رایج کشورها شدنی بود، ولی در موضوع فرهنگ به نظر می‌رسد موضوع کمی متفاوت است. یعنی به همان اندازه که فرانسوی‌ها به فرهنگ خود توجه دارند، آلمانی‌ها نیز به فرهنگ و حتی گویش خود تعصب دارند، اما در همین اروپا و دیگر کشورهای دنیا همه بینوایان ویکتور هوگو را فرانسوی خوانده‌اند و فیلم، سریال و حتی پویانمایی آن را هم دیده‌اند.

اما موضوع فرهنگی در کشورهای عضو اکو شکل دیگری است. میراث تاریخی و فرهنگی ما کاملا در هم تنیده است و از هم جدایی‌ناپذیرند. کمال‌الدین بهزاد، نادره دوران و نگارگر بزرگ مکتب تبریز، هنرمندی مورد افتخار ایران، ازبکستان، تاجیکستان، افغانستان و دیگر کشورهای اکوست. رودکی شاعر نامدار ایرانی، آرامگاهش در تاجیکستان است. مولانای پارسی‌گو در قونیه مدفون است و همه منطقه به او می‌نازند. نظامی گنجوی در گنجه آذربایجان، سنایی در غزنه و مختومقلی ترکمن‌ها در ایران به خاک سپرده شده است. می‌بینید که فرهنگ و تاریخ این کشورها از هم تفکیک‌ناپذیر است. به یاد دارم که روزی یکی از شخصیت‌های برجسته تاجیک به من گفت پدرانمان آرزوی زیارت قبر حافظ و سعدی را به گور بردند و می‌گفت کاری کنید که نسل کنونی این آرزو را به خاک نبرند یا آن که مردم ترکمنستان آرزویشان زیارت مقبره شاعر نامدارشان مختومقلی است و همه مردمان این منطقه در آرزوی زیارت قبر شمس تبریزی در خوی، کمال خجندی در تبریز و مولانا در قونیه‌اند. به بیان دیگر، مرزهای جغرافیایی نمی‌تواند 400 میلیون ساکن این سرزمین را که من آن را «سرزمین خورشید» می‌نامم، از هم جدا کند. بنابراین اکو یک اتحادیه واقعی است و معتقدم این اتحادیه پیش از این که سیاسی یا اقتصادی باشد، فرهنگی است.

ماجرای این کشورها جالب و عبرت‌انگیز است. حدود 70 سال اتحاد جماهیر شوروی کوشید مردمان این سرزمین‌ها را از هویتشان دور سازد و برای آنها هویت جدیدی ایجاد کند. ولی همه مردمان این کشورها مسلمان باقی ماندند و با چنگ و دندان دین خود را حفظ کردند.زبان فارسی، شعر و ادبیات، آیین‌ها و اساطیرشان سینه به سینه به نسل بعدی منتقل شد. شعر و ادب فارسی در متن زندگی مردمان تاجیکستان جاری است. بازگشت به خط نیاکان بسرعت پیش می‌رود. مثلا از دیگر سو در گرجستان که بیشتر مسیحی هستند، همه کلیساها بازسازی شده و مذهب جایگاه بلندی در زندگی مردم دارد و هر فشار بی‌اندازه استالینی حتی نتیجه عکس داد و امروز استالین در زادگاهش در گرجستان مورد نفرت است. این موضوع از سوی مردم منطقه حل شده است. فرهنگ را نمی‌توان به جایی تزریق کرد یا از ملتی گرفت. مقوله فرهنگ آمیخته و پیوسته با جان و تن مردمانی است که فرهنگ را جزئی از خود و رفتارهای روزمره خود می‌دانند. معتقدم که اگر فروپاشی شوروی سال‌ها بعد مثلا اگر همین روزها نیز اتفاق می‌افتاد، باز هم مردمان این گوشه از دنیا، هویت خود را فراموش نمی‌کردند. یعنی اصلا باورپذیر نیست در سرزمینی که رودکی و فردوسی برای مانایی زبانش نفس می‌کشیدند، چنین چیزی رخ دهد. این کشورها جزئی از فرهنگی هستند که روزگاری دنیا به آن می‌بالیده و ما به عنوان میراث‌داران پیشینیان اکنون وظیفه داریم تا پتانسیل‌های بالای این فرهنگ را به جهان معرفی کنیم.

نخستین نشان هنری اکو در جشن خوشنویسی در مراسم گشایش نمایشگاه بزرگ خوشنویسی اکو در موزه دلما باغچه استانبول با حضور معاون نخست وزیر ترکیه و جمع زیادی از اهالی فرهنگ به استاد امیرخانی و استاد چلبی اهدا شد. این دو استاد هر دو همه عمرشان را صرف خدمت به هنر خوشنویسی در منطقه کردند و معتقدم اهدای نشان عالی هنری، کمترین کاری است که بی‌ثمر برای این هنرمندان برجسته انجام داد.

البته موسسه در نظر دارد 3 نشان فرهنگ، هنر و ادب را به مفاخر فرهنگی کشورهای عضو اکو اهدا کند که هر یک از این نشان‌ها به درجه یک، دو، سه تقسیم‌بندی شده است و برای پاسداشت و ارج‌گذاری به‌این مفاخر اهدا خواهد شد. موسسه اکو از اعتبار جهانی برخوردار است و بالطبع نشان موسسه، جایگاه مفاخر اکو را در جوامع بین‌المللی پاس می‌دارد.

هنر مردمان جغرافیا، کشورهای عضو اکو در مورد صنایع دستی نزدیک به هم است که باید از فرصت برای مانایی و ماندگاری صنایع‌ دستی استفاده کرد. اولین نمایشگاه صنایع دستی کشورهای عضو اکو که‌این روزها در بجنورد گشایش یافته، شاید پاسخی به همین پرسش باشد تا نشان دهد که می‌توان به‌این عرصه به دیده پتانسیلی فراموش شده نگاه کرد. اکنون بسیاری از بزرگان و هنرمندان این رشته در این کشورها وجود دارند که متاسفانه با مرگ آنان، آن هنر نیز از بین می‌رود. به نظرم باید از این فرصت استفاده کرد و همان‌طور که گفتم، در جهت شناسایی آنان و تجلیل از هنر آنان همت گمارد. نمایشگاهی که اکنون در بجنورد برپا شده، اولین تجربه اکو در حوزه صنایع دستی است که می‌کوشد دستاوردهای هنرمندان صنایع دستی کشورهای عضو را در کنار هم به نمایش درآورد. از طرفی، موسسه با ایجاد نخستین نگارخانه دیپلماتیک اکو ضمن آن که به ظرفیت‌های نگارخانه‌ای کشورمان افزوده است، در عرصه هنر بخصوص هنرهای تجسمی برنامه‌های منطقه‌ای را در حال برنامه‌ریزی دارد. در مدت زمان کوتاهی که در پیش رو داریم، فراخوان جشنواره عکس کشورهای اکو، جشنواره پوستر کشورهای اکو و نیز نمایشگاه هنرهای سنتی کشورهای عضو اکو اعلام خواهد شد. نمایشگاه نقاشی کشورهای عضو اکو نیز یکی پس از دیگر برگزار خواهد شد. نشست‌های تخصصی فرهیختگان کشورهای عضو درخصوص ریشه‌های مشترک فرهنگی در دست بررسی است. موسسه انتظار دارد تعامل و تبادل تجربیات اصحاب فرهنگ، ادب و هنر زمینه همکاری‌های متقابل کشورهای عضو را فراهم آورد زیرا اعتقاد و باور بنده‌ این است که کار فرهنگی زیربنای هر کاری است. کار فرهنگی، مثل کاشتن درخت گردوست که اگرچه دیرتر به بار می‌نشیند، اما پایدارتر است و بر اطراف خود سایه می‌گستراند.