حیات ماهی کور ایرانی در معرض تهدید

در نزدیکی روستای تنگ هفت شهرستان خرم‌آباد لرستان اثری طبیعی و ملی به نام غار ماهی کور قرار دارد که این غار محل زندگی یکی از کمیاب‌ترین ماهی‌های جهان به نام ماهی کور ایرانی است.ماهی کور اولین «غارماهی» حقیقی جهان است و اولین بار ژئولوژیست دانمارکی در سال 1937 ضمن مسافرتی که به ایران داشت، آن را کشف کرد.

این محقق دانمارکی 7 نمونه از این ماهی را برای بررسی و کارهای مطالعاتی گردآوری کرد و امروز نمونه‌هایی از این گونه در موزه جانورشناسی کپنهاگ قرار دارد.

این ماهی فاقد قدرت بینایی است و در حال حاضر هیچ‌گونه آثاری از چشم خارجی در آنها مشاهده نمی‌شود.

این ماهی با نام فارسی کور غار از خانواده کپور ماهیان است که حوزه پراکندگی آن فقط در استان لرستان و در محل همین غار است.ماهی کور از لحاظ ذخیره شیلاتی فاقد ارزش اقتصادی است؛ اما به عنوان یکی از نادرترین ذخایر ژنتیکی و همچنین به عنوان ماهیان زینتی خارق‌العاده دارای ارزش است. نقش آن در چرخه زیستی و محیط‌زیست نیز بسیار حیاتی است و در پایداری سفره‌های آب زیرزمینی نقش ارزنده‌ای را بازی می‌کند.ماهی کور از سال 1990 به عنوان گونه در معرض آسیب در لیست قرمز اتحادیه جهانی حفاظت از گونه‌های جانوری قرار گرفته است و از نظر اتحادیه جهانی حفاظت از گونه‌های جانوری، حتی بیشتر از یوزپلنگ ایرانی در معرض خطر است. این در حالی است که نگرانی از تخریب غار ماهی‌کور و تهدید این ماهی، با استقرار کارگاه راهسازی راه دسترسی به سد بختیاری در 500 متری این اثر طبیعی ملی بدون رعایت حریم آن روز به روز بیشتر می‌شود.

احداث کارگاه راهسازی سد بختیاری در 3 سال گذشته بیشترین عامل نگرانی تخریب این غار بوده است؛ چرا که تا قبل از استقرار کارگاه راه خاصی به این اثر طبیعی ملی وجود نداشت اما اکنون و با احداث این جاده امکان دسترسی به این غار و تهدید حیات این جانور به وجود آمده است.

علاوه بر احداث کارگاه و دسترسی آسان به غار، نبود حریم و محدوده مشخص، عوامل طبیعی و حضور کمرنگ محیط‌بانان نیز می‌تواند حیات این گونه‌های کمیاب جانوری و آبزی را با خطر انقراض مواجه کند.

یک کارشناس محیط‌زیست طبیعی استان لرستان در این مورد می‌گوید: همان‌گونه که یک اثر باستانی و ملی مانند مجموعه تخت‌جمشید برای ما عزیز و ارزشمند است، گونه‌های جانوری به ویژه گونه‌های در معرض خطر مانند ماهیان کور غار نیز که کاملا بومی و به اصطلاح اندمیک هستند، ارزش و اعتبار فراوانی در دنیای علم دارند، بنابراین تا آنجا که ممکن است باید در حفظ و نگهداری ماهی کور غار لرستان سعی و تلاش شود.

احسان فروزان فر می‌افزاید: این ماهی از سال 1990 به عنوان گونه در معرض آسیب در فهرست قرمز اتحادیه جهانی حفاظت از گونه‌ها قرار گرفت و متخصصان این اتحادیه، ماهی کور را به سبب زندگی در محل غار در معرض خطر دانسته‌اند هرچند که با تلاش‌های سازمان محیط‌زیست لرستان، طرح مقدماتی ثبت زیستگاه ماهیان کور غار ایران به عنوان نخستین اثر طبیعی ـ ملی لرستان، در شورای عالی حفاظت محیط‌زیست مطرح و در سال 84 به ثبت رسید.وی با اشاره به تهدید عوامل انسانی می‌گوید: علاوه بر دسترسی آسان به غار،‌ پسماندهای کشاورزی و استفاده از برخی سموم، برداشت‌های غیرقانونی به منظور مصارف تزیینی و مطالعاتی و رها نکردن نمونه‌ها بعد از انجام آزمایشات از جمله عوامل انسانی موثر در از بین رفتن این گونه جانوری است.

فروزان‌فر می‌افزاید: با بارش شدید باران، وقوع سیل و بالا آمدن سطح آب غار، احتمال خروج ماهی ازحوضچه دهانه غار و تلف شدن آن وجود دارد. همچنین فرسایشی بودن، بی‌ثباتی تشکیلات زمین‌شناسی منطقه و وجود سنگریزه‌ها در دهانه غار، ممکن است باعث مسدود شدن دهانه غار شود که با اجرای هرچه سریع‌تر طرح آبخیزداری می‌توان از بروز این حادثه جلوگیری کرد.

مدیرکل محیط‌زیست استان لرستان نیز در این رابطه می‌گوید: پیمانکاران و دستگاه‌های اجرایی که با مجموعه‌های دولتی مثل اداره راه کار می‌کنند باید همه موازین زیست محیطی را در انجام فعالیت‌های خود رعایت و مطابق مجوز اخذ شده از محیط‌زیست کار کنند نه این‌که در طول پروژه با تغییر مسیر تایید شده توسط محیط‌زیست، در راستای تامین منافع خودشان و هزینه کمتر گام بردارند.

محمدحسین بازگیر با تاکید بر ضرورت نظارت دقیق بر عملکرد اجرایی مسوولان پروژه‌ها، می‌افزاید: در حال حاضر در خصوص جاده دسترسی سد بختیاری، پیمانکار پروژه خوب عمل نکرده و تخریب‌هایی را انجام داده است در حالی که می‌توانست بدون انجام این تخریب‌ها کار را به پیش ببرد.

وی با بیان این‌که ما حساسیت ویژه‌ای در زمینه احداث جاده دسترسی سد بختیاری داریم، یادآور می‌شود: یکی از مشکلاتی که در این پروژه وجود دارد، استقرار کارگاه راهسازی در 500 متری غار ماهی کور است،‌ در حالی که پیش از این، حریم غار محدوده‌ای به وسعت 4 هکتار بود،‌ ولی با احداث جاده سد بختیاری راه دسترسی به آن آسان شده و این غار در معرض تهدید قرار گرفته است.

بازگیر با بیان این‌که برای حفاظت از غار به محدوه‌ای به وسعت 40 هکتار نیازمندیم، می‌گوید: برای افزایش اراضی به همکاری سازمان‌های صنایع و معادن و منابع طبیعی استان نیاز داریم که با اعلام موافقت این دو سازمان و تایید نهایی کشوری، عملیات حفاظتی از این غار آغاز شده است. همچنین پس از ثبت این اثر، اقدامات خوبی برای حفاظت و حراست از این منطقه انجام شده است که از جمله آنها ایجاد پاسگاه دائم به جای پاسگاه موقت برای محافظت بیشتر و استخدام محیط‌بانان بیشتر و دریافت اعتبار 500 میلیون ریالی برای اجرای طرح‌هایی نظیر جلوگیری از فرسایش دهانه‌های غار است.وی تاکید می‌کند: ما در حال حاضر نگران وضعیت این اثر طبیعی ملی به عنوان تنها اثر ثبت شده لرستان هستیم و پیگیری‌ها برای رفع تهدید را ادامه خواهیم داد. در همین راستا و برای حفاظت بیشتر از این غار، امور مدیریت آبخیزداری و طرح فنس‌کشی آن بررسی شده که اعتبار آبخیزداری تعیین و اختصاص یافته است، ولی با وجود خریداری فنس‌ها و تابلوهای مورد نیاز پس از گذشت چند سال، این طرح همچنان اجرا نشده روی زمین باقی مانده است.

ماهی کور دارای بدنی فشرده و سری تخت است. 2 جفت سبیل در گوشه‌های دهان دارد. هیچ آثاری از چشم در آن دیده نمی‌شود و به همین دلیل فاقد قدرت بینایی است و تنها از طریق سبیل‌های حسی اطراف دهان و خط‌ جانبی موجود بر دو طرف شکم، قادر به درک حسی پیرامون خود است.

بدن این ماهی برهنه و فاقد فلس است به جز این‌که ردیفی از فلس‌های کوچک در قاعده باله‌های پشتی و در برخی نمونه‌ها، تعداد اندکی فلس روی پهلوها دارد.

ماهی کور دارای دندان‌های بزرگ و مخروطی است و در کل فاقد رنگ است و تنها در برخی نمونه‌ها، آثار مایل به صورتی یا قرمز کمرنگ مشاهده می‌شود. این ماهی حداکثر 55 میلیمتر بوده و وزن چندانی ندارد.

سمانه محمودی ‌/‌ جام‌جم لرستان