دو مؤلفه در سریال‌های مناسبتی

همگان می‌دانند هسته اولیه و جانمایه اصلی هر اثر نمایشی، در مرحله فیلمنامه شکل می‌گیرد. حتما این جمله را بارها شنیده‌اید که بهترین کارگردانان جهان هم نمی‌توانند از فیلمنامه‌ای ضعیف، فیلمی خوب بسازند. بنابراین زمانی که باید صرف طراحی و تقویت یک قصه خوب بشود، عموما در ایران صرف موارد دیگر می‌شود.

یکی از مهم‌ترین ارکان فیلمنامه‌نویسی، شخصیت‌پردازی است. در شخصیت‌پردازی درست، آدم‌ها بصراحت خود را با رفتارشان معرفی نمی‌کنند، بلکه واجد پیچیدگی‌هایی هستند که مخاطب براحتی نمی‌تواند به آنها برچسب خوب یا مثبت، بد یا منفی بزند. یکی از سریال‌های سال‌های گذشته که در آن بخوبی این مورد رعایت شده بود، «میوه ممنوعه» بود که در زمان خودش بسیار مورد توجه قرار گرفت. در آن با شخصیتی روبه‌رو بودیم که پس از سال‌ها زندگی آبرومندانه، با داشتن خانواده‌ای متمول به دختر جوانی دل ‌بست و در این راه تا آستانه فروپاشی خانواده‌اش هم پیش رفت. نقش این شخصیت‌محوری را همچنان که می‌دانید علی نصیریان بازی می‌کرد. حال سوال مهم این است آیا با این که همه از اشتباهات چنین شخصیتی آگاه بودند، آیا کسی از میان مخاطبان سریال، این شهامت را داشت که به سهولت درباره او قضاوت کند؟ مثبت بودن یا منفی بودن پاسخ این سوال، ارتباط مستقیمی با موفقیت یا عدم موفقیت سازندگان میوه ممنوعه در شخصیت‌پردازی این اثر دارد. شمایل نصیریان در این سریال بیش از آن‌که مردم را به قضاوت وادارد، آنان را با پرسش‌های مهمی روبه‌رو می‌کرد. به این ترتیب حسن فتحی سریالش را به قصد درگیر کردن قصه‌اش با مردم ساخت نه این‌که رساله‌ای اخلاقی در ستایش از خوبی‌ها و در مذمت بی‌اخلاقی‌ها ارائه کند. اثر نمایشی، در درجه اول وظیفه‌اش سرگرم کردن مردم است، سپس آموزش آنها. پایان سریال میوه ممنوعه با ترویج نوعی انسان‌دوستی و لزوم بازنگری در مفاهیم اخلاقی همراه بود. اما در سریال‌های امسال، عموما آدم‌ها موجوداتی تک‌بعدی تصور شده‌اند که یا در جبهه حق و حقیقت قرار دارند یا در جبهه باطل.

نکته بسیار مهم این است که حقانیت شخصیت‌های این سریال‌ها نیز معلول شناختی همه‌جانبه از مقوله دین و اخلاق نیست. گاهی احساس می‌شود با برخی مفاهیم اخلاقی و دینی در این آثار بازی شده است.

ایده تحمیلی تسلط در معنوی بودن یا ماورائی شدن در این آثار بیش از آن‌که نتیجه منطقی یک درک درست از عناصر نمایشی قصه باشد، چیز اضافه‌ای است که به قصه‌ها و شخصیت‌ها الصاق شده است.

کم نیستند کارگردانان امتحان پس‌داده‌ای که به عنوان سریال‌ساز در این سال‌ها، نام نیکی از خود به یادگار گذاشته باشند. از حسن فتحی گرفته تا محمدمهدی عسکرپور، محمدحسین لطیفی و رضا عطاران. اینها هر یک با شناخت خوبی که از نیازهای فرهنگی مردم دارند و نیز با درک درست شرایط زمانه‌شان، سریال‌هایی می‌ساختند که هم قابلیت ارتباط گسترده با بینندگان را داشتند و هم کارشناسان و اهل فن آنها را جدی می‌گرفتند. امسال بهرام بهرامیان ـ که با سریال «ساعت شنی» خاطره نسبتا خوبی از خود برای بیننده‌ها به یادگار گذاشته بود ـ پس از ساختن 2 فیلم سینمایی بار دیگر به تلویزیون بازگشت و برای شبکه یک سریال «سقوط‌یک فرشته» را ساخت که بسیار کمتر از توقعی بود که از او می‌رفت. ایده سریال علیرضا افخمی چیزی مشابه ایده‌هایی است که در «او یک فرشته بود» عرضه کرده بود. سریال شاهد احمدلو شبیه فیلم‌های ضعیفی است که ساخته و سریال جواد افشار همانی است که سال گذشته نیز آماده پخش بود، اما به دلایلی «ملکوت» جایگزین آن شد و از شبکه 2 پخش شد. از میان کارگردان‌هایی که کار به کار رشد کرد و اکنون اعتباری در خور یافته، باید از سیروس مقدم یاد کرد که پخش سریال نوروزی‌اش همچنان مهم‌ترین اتفاق تلویزیون امسال است. مقدم بدرستی دریافت که ایجاد یکسری موقعیت‌های احساسی در سریال‌های ساده‌اش، هر چند ممکن است در مقطعی کوتاه به افزایش تعداد بینندگان بینجامد، اما در بلندمدت نمی‌تواند توشه مناسبی برای آینده حرفه‌ا‌یش باشد. به همین دلیل با یاری گرفتن از همکارانی ارزشمند در حوزه‌های گوناگون سینما، تئاتر و تلویزیون مسیر تازه‌ای را تجربه کرد و در پیش گرفت و اکنون یکی از وزنه‌های سریال‌سازی در سیماست.

درباره بازیگران این آثار هم باید گفت اصولا مقوله بازیگری جدای از فیلمنامه و کارگردانی نیست و یک بازیگر اغلب تحت تاثیر شرایط کار است. اگر فیلمنامه و کارگردانی درست باشد، بازیگر نیز شانس بیشتری برای موفقیت دارد، در غیر این صورت، امید چندانی به نتیجه کار او نیست. امیدواریم در روزهای باقی‌مانده، شاهد قسمت‌های بهتری از این سریال‌ها باشیم و به نظر می‌رسد سریال‌های امسال بهترین بهانه‌اند برای بازنگری در برخی تصمیم‌گیری‌ها، از مطالعه دقیق و کارشناسانه‌تر متون پیشنهادی برای سریال‌های مناسبتی تا نظارت بیشتر بر کار کارگردان‌های تازه‌کار باشد.