بحران سوریه راهی جز گفت‌وگو ندارد

آزادی تشکل یا تشکیل احزاب سیاسی و فعالیت آنها، یکی از نتایج کنفرانس گفت‌وگوی ملی بود که چند هفته پیش در سوریه بر گزار شد و یکی از توصیه‌های آن نیز آزاد سازی فضای سیاسی در سوریه و آزادی تشکل و فعالیت احزاب سیاسی بود. این تصمیم دولت سوریه نشانگر اراده دولت در جهت پاسخگویی به یک سری از احزاب و جریان‌های سیاسی در داخل سوریه و همچنین کوششی برای مدیریت داخلی و حل بحران به دور از دخالت عنصر خارجی است (که در مرزها جریان دارد و در بسیاری از اعتراض‌هایی که در شهر‌های مرزی صورت می‌گیرد، دخالت عنصر خارجی قابل مشاهده است.) در این میان دولت سوریه سعی می‌کند با پاسخگویی به نیازهای داخلی و بسترهایی که مردم خواهان آن هستند خواسته‌های مردم را از خواسته‌های قدرت‌های دیگر تفکیک و تا حدی هم زمینه دخالت عنصر خارجی را تضعیف کند.

با توجه به این که ایمن الظواهری از اعتراض‌ها در سوریه علیه نظام بشار اسد حمایت کرده است باید گفت اولا این اظهارنظر وی نشان‌دهنده دخالت القاعده در این اعتراض‌هاست. اکنون نیز با توجه به این که بخش وسیعی از نیرو‌های سلفی ـ تکفیری به ترور بویژه ترور نظامیان و نیرو‌های امنیتی دست می‌زنند بیانگر آن است که القاعده در حوادث سوریه نقش دارد. گذشته از این، القاعده تصور می‌کند اگر بتواند در سوریه جای پایی پیدا کند در معادله خاور میانه نیز می‌تواند جای پای بزرگ‌تری یابد. تصور القاعده این است که حزب‌الله به دلیل رویارویی با اسرائیل این جایگاه را کسب کرده است و القاعده نیز اگر در جایی که هم مرز با اسرائیل (مثل سوریه) باشد می‌تواند جایگاهی ویژه به دست آورد. به همین دلیل القاعده از تغییر شرایط در سوریه و حضور بیشتر در این کشور حمایت می‌کند.

باید گفت هر کسی را که اکنون در اعتراض‌های سوریه حضور دارد نمی‌توان به طور کامل به اخوان‌المسلمین منتسب ساخت. در این میان یک سری نیروهای جوان و احزاب مختلف هم در اعتراض‌ها حضور دارند. البته اطلاعات کمی از سوریه به بیرون درز می‌کند و رهبری اعتراض‌ها هم چندان مشخص نیست و تصور دقیقی در مورد مخالفان در سوریه وجود ندارد، اما در کنفرانسی که توسط مخالفان در استانبول برگزار شد دیدیم به دلیل استفاده از واژه جامعه عرب سوریه، کردها جدا شدند و زمانی هم که سکولارها اجازه ندادند اسلام مهم‌ترین منبع قانونگذاری در آینده باشد، اخوان آن را تحریم کرد. اینها بیانگر آن است که در بین مخالفان خارج از سوریه هم اخوانی‌ها تعیین‌کننده نیستند و شاید جریان سکولار و ملی از قدرت بیشتری برخوردار باشد. در این حال مشخص نیست آنچه در خارج است در داخل هم به همین شکل باشد چون اطلاعات دقیقی وجود ندارد، اما شکی نیست که اخوان‌المسلمین بخش مهمی از جریان اعتراضی در سوریه است و شاخص‌های آن هم استفاده از مساجد بویژه در درعا، حمص و... است که بیانگر نقش مهم اخوان است، اما نمی‌توان گفت اخوانی‌ها اکثریت را دارند و در واقع اکثریت مخالفان همچنان جوانان اند که گرایش آنان مشخص نیست.

در اروپا کنفدراسیونی وجود دارد تحت عنوان کنفدراسیون اخوان‌المسلمین که بسیاری از جریان‌های اخوان‌المسلمین در آن عضو هستند. اخوان‌المسلمین مصر و سوریه به علاوه حماس هم عضو آن هستند. حزب عدالت و توسعه ترکیه هم (چون بخشی از اخوان است) در آن عضویت دارد. این رویکرد نشان می‌دهد بین اخوان و قدرت سیاسی در ترکیه همگونی فکری و ایدئولوژیک وجود دارد. به همین دلیل ترکیه با کمک (کمک سیاسی و نظامی در مرزها) به اخوان سوریه سعی دارد بر اسب اخوان سوار شده و جایگاه و نفوذ بیشتری در سوریه پیدا کند. این کنش ترکیه هم می‌تواند در چارچوب باج‌گیری از دولت اسد و هم می‌تواند به نوعی سرمایه‌گذاری برای آینده از طرف اردوغان و حزب وی تلقی شود.

سخن خانم کلینتون درمورد فاقد شرایط بودن اسد یا «سرنگون شدن وی» موضعگیری مهمی بود که نشان می‌داد آمریکا پروژه براندازی اسد را دنبال می‌کند؛ اما تحولات پس از این اظهارنظر و اعلام این‌که این اظهارنظر کلینتون به صورت ناخودآگاه بوده است و سیاست آمریکا را نشان نمی‌دهد، بیانگر آن است که در آمریکا نیز اختلاف نظر جدی در مورد سوریه و شکل مدیریت بحران در سوریه وجود دارد. این‌که سفیر آمریکا و فرانسه به حماه می‌روند و بر خلاف عرف دیپلماتیک رفتار می‌کنند شاخصی است که نشان می‌دهد غرب دنبال سرنگونی اسد است، اما اظهارنظر‌های بعدی نشان می‌دهد در آمریکا در این خصوص چند صدایی وجود دارد. در این میان باید گفت همه گروه‌هایی که در آمریکا هستند بین تضعیف اسد و سرنگونی وی عمل می‌کنند و این نشان می‌دهد رفتار آمریکا در قبال سوریه منفی است، اما شدت سلبی بودن آن متفاوت است.

بعید می‌دانم، به هر حال غرب تصور می‌کرد در لیبی کار را ظرف یکی دو هفته تمام می‌کند، اما با وجود گذشت چند ماه نتوانسته و کار به جنگی فرسایشی کشیده شده است و حتی نمایندگان غرب با نمایندگان قذافی در چند کشور گفت‌وگو کرده‌اند که بیانگر آن است راهکار لیبی راهکاری سنجیده شده نبوده است. این که غرب همین اشتباه را در سوریه تکرار کند امری بعید به نظر می‌رسد و در واقع چنین ریسکی نخواهد کرد و حتی اگر غرب تصمیم بگیرد روسیه و چین حاضر به همکاری نیستند.

در سوریه شرایطی وجود دارد و از یک سو اعتراض‌هایی نیز به چشم می‌خورد. در کنار بستر داخلی از سویی نیز عنصر دخالت‌گر خارجی نیز وجود دارد. نظام این کشور هنوز از پایگاه بزرگ اجتماعی برخوردار است و تظاهرات موافقان نظام کمتر از تظاهرات مخالفان نیست که خود نشان می‌دهد در سوریه هم مخالفان و هم دولت از پایگاه اجتماعی برخوردار هستند؛ لذا راهی جز گفت‌وگوی اینان و راه‌حل داخلی وجود ندارد. در این بین دخالت عنصر خارجی شرایط را سخت‌تر می‌کند و توافق داخلی را از بین می‌برد جدا از این غرب با استفاده از رسانه و فضای سایبری سعی می‌کند این تضادها را افزایش دهد در حالی که واقعیت‌ها این گونه نیست. من تصور می‌کنم اگر نیروهای سیاسی سوریه راه‌حل گفت‌وگو را در پیش بگیرند، هم نظام برای اصلاح آمادگی دارد و هم خواست مردم با هزینه کمتری قابل تحقق است.