سینمای برزیل؛ شکوفایی از دل خاکستر

گفته می‌شود فیلمسازان برزیلی از این بابت باید از حمایت‌های مالی بی‌دریغ دولت مرکزی و مسوولان رسمی تشکر کنند. بنیادهای دولتی فیلم، ‌مسوولان رسمی سینمایی، شهرداران شهرهای مختلف کشور و معافیتَ‌های مالی به کمک هنرمندان سینمای برزیل آمده‌اند تا آنها بتوانند راحت‌تر کارهای جدید خود را کلید بزنند. دولت مرکزی گزینه‌های متنوع و متفاوتی را در اختیار صنعت سینمای برزیل قرار داده است.

تلفیق کمک‌های مالی و حمایت‌های معنوی به صنعت ملی فیلمسازی در این کشور آمریکای لاتینی، امکان آن را فراهم کرده که هنرمندان سینمای برزیل هر سال، حداقل 80 فیلم سینمایی را روانه پرده سینماهای کشور خود کنند. این فقط دولت مرکزی و پایتخت نیست که آغوش گرم خود را به روی فیلمسازان و تولیدات آنها گشوده است. شهرهای بزرگ و کوچک این کشور هم به استقبال هنرمندان سینما آمده و در صورت تولید فیلم در این مناطق، کمک‌ها و مشوق‌های مالی و معنوی خود را در اختیار صنعت سینمای ملی قرار می‌دهند.

تهیه‌کنندگان برزیلی این روزها نگاه خود را به شهرهای دور و نزدیک کشور دوخته‌اند و مطمئن هستند که با تولید پروژه‌های خود در این مناطق، با هیچ مشکل مالی یا نیروی کار استانی روبه‌رو نخواهند بود. یکی از مناطق نزدیک به ساندپولو که کمی بیش از 80 هزار نفر جمعیت دارد، از سال 2007 به این سو به تولید بیش از 40 فیلم سینمایی کمک کرده و یک کمک مالی 23 میلیون دلاری (که در مقایسه با معیارهای فیلمسازی در قاره آمریکای لاتین رقم کلانی به حساب می‌آید) در اختیار هنرمندان قرار داده است. این نوع حمایت‌های بی‌دریغ فاصله بسیار زیادی از وضعیت نامطلوب سینمایی برزیل در دهه 90 میلادی دارد؛ زمانی که معافیت‌های مالی در حداقل خود قرار داشت و مشوق‌های مالی حکم یک رویای دور دست را داشت. فابیانو گولانه، مدیر یک شرکت فیلمسازی در این رابطه می‌گوید: «ما حالا می‌توانیم از گزینه‌های متعدد و متنوعی که داریم، بهترین‌ها را انتخاب کنیم. این گزینه‌ها شرایط دموکراتیک‌تری را برای کار فراهم می‌کنند و ما می‌توانیم با شرایط بهتری از این سرمایه‌ها استفاده کنیم. شما در هر ژانری که بخواهید فیلم بسازید، یک گزینه خوب و مطلوب وجود دارد که می‌توانید با بهره‌گیری از آن، فیلم مورد نظر خود را جلوی دوربین ببرید.»

این تهیه‌کننده قبل از این 16 فیلم سینمایی تهیه کرده که برخی از آنها محصول مشترک با کشورهای دور و نزدیک همسایه هستند و حالا قصد دارد برای 5 سال آینده، هر سال تعداد 5 تا 7 فیلم سینمایی را جلوی دوربین ببرد. اما این فقط فابیانو گولانه نیست که فعالیت‌های فیلمسازی خود را افزایش داده است. بسیاری از همکاران او هم همین راه را در پیش گرفته‌اند و به اعتقاد همه آنها شکوفایی جدید فیلمسازی در کشور، نتیجه نگاه مثبت دولت مرکزی به این هنر است. دولت برزیل چندی قبل با نظام جدید سرمایه‌گذاری روی تولید فیلم، به کمک صنعت سینمای بومی آمد و حالا فیلمسازان و تهیه‌کنندگان داخلی سعی دارند نهایت استفاده را از آن ببرند.

برای بهره‌گیری از کمک‌ها و امکانات دولتی، تهیه‌کنندگان باید مشخصات کامل محصولات خود شامل (فیلمنامه، بودجه تقریبی و دیگر مسائل ویژه مربوط به پروژه)‌ را در اختیار کمیته ملی سینمای برزیل بگذارند.

قانون حمایتی دولتی دو راه را در رابطه با سرمایه‌گذاری روی محصولات سینمایی ارائه می‌دهد.

ماده اول این قانون چنین اظهارنظر می‌کند هر شرکت فیلمسازی که در داخل برزیل فعالیت می‌کند، می‌تواند با تولید فیلم‌های خود در داخل کشور از معافیت‌های ویژه مالیاتی برخوردار شود، ماده سوم قانون هم اختصاص به تهیه‌‌کنندگان خارجی دارد که دفاتری در داخل برزیل افتتاح کرده‌اند و فیلم‌هایی را در این کشور تولید می‌کنند. این قانون به طور مساوی شامل هر دو گروه تهیه‌کنندگان آمریکای لاتینی و شرکت‌های بزرگ فیلمسازی هالیوودی می‌شود. این دو گروه هنگام تولید یک فیلم در خاک برزیل و یا سرمایه‌گذاری روی محصولاتی که در خاک کشور تولید می‌شود (و باعث رونق فیلمسازی در داخل برزیل می‌شوند)‌ می‌توانند از معافیت‌های مالیاتی یا مشوق‌های مالیاتی استفاده کنند.

این بخش از قانون سینمایی برزیل، به تازگی مورد توجه تهیه‌کنندگان و فیلمسازان خارجی و بین‌المللی قرار گرفته است. دولت برزیل در سال 2009 حمایت خود از تولیدات سینمایی را افزایش داد و کمک‌های مالی بیشتری را در اختیار هنرمندان خود گذاشت. این کار که با هدف افزایش تولیدات داخلی صورت گرفت، مجموعه‌ای از معافیت‌های مالیاتی را در بر می‌گیرد که باعث می‌شود تا هزینه‌های تولید فیلم‌های سینمایی بین 10 تا 30 درصد کاهش یابد. این مساله کمک زیادی به تهیه‌کنندگان داخلی می‌کند و طبق گفته تحلیلگران اقتصادی سینما، آنها به ازای تولید 3 فیلم سینمایی می‌توانند چهارمین فیلم خود را مجانی تهیه کنند.

دولت و مسوولان رسمی به همان میزانی که در تولید فیلم‌های سینمایی مشارکت می‌کنند، در سود آنها نیز سهیم می‌شوند. در حقیقت، آنها به همان اندازه‌ای که سرمایه‌گذاری می‌کنند، سود هم می‌برند. به این ترتیب، سرمایه‌گذاری دولتی روی محصولات سینمایی هم به رونق فیلمسازی در کشور کمک می‌کند و هم یک منبع خوب مالی برای دولت فراهم می‌سازد. کل کمک‌های مالی و سرمایه‌گذاری‌های دولتی روی محصولات سینمایی در سال 2010 حدود 106 میلیون دلار بوده است. این رقم حکایت از یک رشد 30 درصدی در مقایسه با سال قبل از آن یعنی 2009 می‌کند. در عین حال، این رقم شامل معافیت‌های مالیاتی فیلم‌های سینمایی نمی‌شود. به همین نسبت، رقم فروش فیلم‌های سینمایی بومی در جدول گیشه نمایش سینماهای کشور هم افزایش زیادی یافته است. طبق دستور رسمی، سالن‌های سینما در سراسر برزیل موظف هستند نمایش عمومی فیلم‌های بومی را در اولویت قرار دهند. در سال 2008 دولت در نزدیکی پایتخت کشور دست به احداث یک مرکز سینمایی زد که باعث گسترش روزافزون تولید فیلم شده است. به همین ترتیب، هر یک از شهرهای بزرگ برزیل در تدارک ساخت و راه‌اندازی یک مرکز مستقل سینمایی هستند تا تهیه‌کنندگان و فیلمسازان بتوانند پس از ورود به این شهرها، براحتی با مسوولان مربوطه ملاقات و تولید فیلم‌های خود را بلافاصله شروع کنند.

افزایش تولید فیلم در برزیل، باعث رونق فعالیت‌های جنبی سینمایی هم شده است. این روزها در گوشه و کنار کشور، کمیسیون‌های فیلم، مدارس سینمایی و استودیوهای مجهز و پیشرفته فیلمسازی هستند که شروع فعالیت‌های خود را به صورت رسمی اعلام می‌کنند. حتی زمزمه‌های راه‌اندازی چند جشنواره فیلم هم در چند شهر بزرگ کشور شنیده می‌شود. این جشنواره‌ها قرار است به صورت منطقه‌ای (مختص کشورهای آمریکای لاتین)‌ و بین‌المللی برپا شوند. تمام این اقدامات برای آن صورت می‌گیرد که از یک سو فیلمسازان محلی دامنه فعالیت‌های خود را گسترش دهند و از سوی دیگر، نیرو و امکانات بین‌المللی جذب کار در این کشور شوند. منتقدان و تحلیلگران اقتصادی سینما از حمایت‌های جدید دولت مرکزی از صنعت سینمای بومی استقبال کرده و حتی خواستار افزایش این حمایت‌ها شده‌اند. به اعتقاد آنها، به کمک این حمایت‌ها بوده که فیلمسازانی مثل سلتون ملو، جولیانا روجاس و مارکو دولترا توانسته‌اند فیلم‌های جدید خود را ساخته و روانه پرده سینماهای کشور کنند. «کارگر سخت» ساخته جدید دولترا امسال در یکی از بخش‌های اصلی جشنواره بین‌المللی کن به نمایش درآمد. فیلمسازان غیرمتعارف دیگری هم مثل آندره ریستوم در تدارک تولید چند فیلم مشترک با کشورهای اروپایی از قبیل ایتالیا و فرانسه هستند و مستندسازانی همچون ولادیمیر کاروالیو می‌توانند آثار مستند گرانقیمت خود را در شرایط جدید کاری، تهیه و تولید کنند.

سینمای برزیل در اوایل قرن بیستم فعالیت خود را آغاز کرد، ولی چندین سال طول کشید تا بتواند خودش را به عنوان یک صنعت سرگرمی‌ساز و پولساز معرفی کند. طی دهه‌های گذشته این صنعت با اوج و فرودهای زیادی روبه‌رو بوده و حتی چند بار تا یک قدمی نابودی هم پیش رفته است. با آن که فقط چند ماه پس از اختراع سینما توسط برادران لومیر یک نمایشگاه بزرگ سینمایی در برزیل برپا شد، اما سینمای این کشور تا چند دهه بعد نتوانست فیلم موفقی روانه پرده سینماها کند. دو جریان بزرگ سینمایی تئورنالیسم ایتالیا و موج نوی فرانسه،‌ تاثیر بزرگی بر فعالیت‌های سینمایی در برزیل گذاشتند و باعث خلق موج نوی سینمای این کشور شدند که گلوبر روشا فیلمساز سرشناس سینمای برزیل نماینده اصلی آن بود. روشا نوع تازه‌ای از میزانسن را به دنیای سینما معرفی کرد. کارلوس دیه‌گوز، روی گوئه‌را ، نلسن پریه‌را و دوس سانتوس از دیگر فیلمسازان موج نوی سینمای این کشور آمریکای لاتینی هستند. فیلم‌های تمام این فیلمسازان رنگ و بوی تند سیاسی و اجتماعی داشته و انعکاسی از وضعیت و شرایط تاریخی پرفراز و نشیب برزیل و دیکتاتوری‌های نظامی متعدد آن بوده‌اند. در کنار کار این سینماگران، یک نوع فیلمسازی هم در برزیل رشد کرد که به فیلم‌های B معروف شدند. این فیلم‌ها مجموعه‌‌ای از ملودرام و کمدی کم‌اهمیت بودند که به قصد سرگرم کردن تماشاگران عادی تهیه و ساخته می‌شوند و منتقدان سینمایی به شدت در برابر آنها موضع منفی گرفتند.

همین منتقدان سینمایی در دهه 90 به پایین بودن کیفیت سالن‌های نمایش و رعایت نکردن معیارهای متداول در آنها اعتراض کردند. در این ایام بسیاری از سالن‌های کوچک، فعالیت‌های خود را تعطیل کردند و شرایط نامطلوب نمایش فیلم به جایی رسید که تعدادی از سالن‌های سینما اکران عمومی محصولات خود را لغو کردند. در همین زمان، بسیاری صحبت از مرگ سینمای بومی در کشور کردند.

کمک‌های مالی فعلی دولتی به صنعت سینمای برزیل و شبکه‌های مختلف تولید، توزیع و نمایش باعث شده تا آن روزهای تلخ، حکم یک خاطره محو گنگ قدیم را پیدا کنند. برخی هم از این خاطره به عنوان کابوسی یاد می‌کنند که گویا اصلا وجود خارجی نداشت، در واقع باید گفت سینمای امروز برزیل، از میان خاکستر سال‌های گذشته شکوفه زده و رو به‌‌رشد است.